III.4. Ανθρωπιστικά κείμενα

Το ίδιο και ο όρος "Αναγέννηση", που σημαίνει αναγέννηση. Ο μεγάλος Γερμανός ιστορικός Jakob Burckhardt τόνισε αυτούς τους αντίθετους όρους μέσα από το επιδραστικό δοκίμιό του που δημοσιεύθηκε το I860, Ο πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία. Η έκφραση "άνθρωπος της Αναγέννησης" -που αναφέρεται σε κάποιον που διαθέτει μια μεγάλη ποικιλία ταλέντων- προσδίδει πολλά στην έμπνευση του Burckhardt. Ο Burckhardt διέκρινε τα "πολύπλευρα" άτομα, όπως ο Φλωρεντινός πολιτικός και προστάτης των τεχνών Lorenzo de' Medici, από εκείνους που θεωρούσε ως τα πραγματικά πρωτότυπα της σύγχρονης ιδιοφυΐας, τους οποίους χαρακτήριζε "πολύπλευρους" ή "καθολικούς". Κατά την εκτίμησή του, ο κυριότερος μεταξύ των τελευταίων ήταν ο Leon Battista Alberti (1404-72). Γνωστός για τα γυμναστικά κατορθώματά του και τις επιδόσεις του στην ιππασία ως νέος, ο Αλμπέρτι έμαθε μουσική χωρίς δάσκαλο και κατέκτησε τη ζωγραφική, τη γλυπτική και τελικά την αρχιτεκτονική, ενώ παράλληλα διακρίθηκε στα μαθηματικά και τη φυσική (βλ. αρ. κατ. 217). Δάσκαλος της λατινικής σύνθεσης, διένειμε συμβουλές και προφητείες στους ηγεμόνες. "Οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν όλα τα πράγματα αν το θελήσουν" ήταν το ανεξίτηλο σύνθημά του- ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο μιμητής του.

Η εμφάνιση τέτοιων "πολύπλευρων" και "παγκόσμιων" θαυμάτων προήλθε από βαθύτερες και πιο διάχυτες μετατοπίσεις στις πνευματικές, αισθητικές και κοινωνικές διαστάσεις της πολιτιστικής αναγέννησης που σάρωσε την Ιταλία, και τελικά μεγάλο μέρος της Ευρώπης, από τα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα. Οι μετατοπίσεις αυτές περιελάμβαναν μια ριζική επανεξέταση της ατομικής ταυτότητας, μια νέα έμφαση στην αρετή του πολίτη, ένα κριτικό ενδιαφέρον για την ανθρώπινη και πολιτική (σε αντίθεση με τη σωτηρία) ιστορία, μια νέα διορατικότητα στα φυσικά αίτια (σε αντίθεση με τη θεϊκή δημιουργία) και, όχι λιγότερο σημαντικό, μια εξιδανίκευση της κλασικής αρχαιότητας ως πηγής σοφίας και γνώσης που συμπληρώνει, αν δεν αμφισβητεί, τη Βίβλο.

Διαπνεόμενες από μια νέα αίσθηση της ανθρώπινης δυνατότητας, της φήμης, της ελευθερίας και του πεπρωμένου, καθώς και από νέες μορφές εμπορικής οργάνωσης, οι ιταλικές πόλεις-κράτη αποτέλεσαν βήμα για έντονο πολιτιστικό, εμπορικό και πολιτικό ανταγωνισμό. Μεταξύ των πρώτων μορφών αυτής της νέας εποχής ήταν ο Δάντης Αλιγκιέρι (1265-1321), ο οποίος άσκησε μεγάλη επιρροή στη λογοτεχνική, πολιτική, φιλοσοφική, ακόμη και θεολογική σφαίρα. Η Divina Commedia του (κατ. αρ. 214) αφηγείται ένα οραματικό ταξίδι στην κόλαση, το καθαρτήριο και τον παράδεισο σε μια νέα μορφή αλληλοσυμπληρούμενων στίχων που αντιπροσώπευε μια άνευ προηγουμένου χρήση της προφορικής λαϊκής γλώσσας της γενέτειράς του, της Φλωρεντίας, για τη δημιουργία ενός λεκτικού αριστουργήματος παγκόσμιας σημασίας. Επιλέγοντας τον Ρωμαίο ποιητή Βιργίλιο ως οδηγό του στα απόκοσμα βασίλεια, ο Δάντης συνέβαλε στην τόνωση της επανεκτίμησης της κλασικής αρχαιότητας, παρακινώντας τους διαδόχους του να επιδιώξουν παρόμοιες πράξεις ανάκτησης και επαναπροσδιορισμού στα γραπτά τους, όπως, για παράδειγμα, στην Hypnerotomachia Poliphili του Francesco Colonna (αρ. κατ. 240).

Ο Πετράρχης (1304-74) επαναπροσάρμοσε κυριολεκτικά το κλασικό στεφάνι από φύλλα δάφνης στέφοντας τον εαυτό του ως τον πρώτο βραβευμένο ποιητή στη Ρώμη μετά από περισσότερο από μια χιλιετία. Προσπάθησε να ξεπεράσει τον Δάντη στη χρήση της δημοτικής γλώσσας με το Canzoniere (μια συλλογή 366 ποιημάτων αφιερωμένη στην αγαπημένη του Λάουρα, μέσω της οποίας τελειοποίησε τη μορφή σονέτου) και το Trionfi ή Triumphs, ένα μακροσκελές αλληγορικό ποίημα σε έξι ηθικοπλαστικά μοτίβα (αγάπη, αγνότητα, φήμη, θάνατος, χρόνος και αιωνιότητα) που αναπαρήγαγε τη μορφή στίχων terza rima του Δάντη (κατ. αρ. 215). Ακόμα πιο ολοκληρωμένα και με μεγαλύτερη επιρροή ήταν τα πολυάριθμα λατινικά συγγράμματα του Πετράρχη, τα οποία περιλάμβαναν συλλογές επιστολών, διαλόγους, εκλογικούς λόγους και επική ποίηση - η τελευταία αντιπροσωπεύεται από την Αφρική του, μια επανεγγραφή της Αινειάδας του Βιργίλιου (αρ. κατ. 190) Ο μεγάλος σύγχρονος του Πετράρχη, ο Τζιοβάννι Μποκάτσιο (1313-75), επίσης ακροβατούσε ανάμεσα στον κλασικό και τον λαϊκό, τον αρχαίο και τον σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο, αντί να προσπαθεί να νομιμοποιήσει τον τελευταίο μέσω του πρώτου, τοποθετήθηκε ικανοποιημένος στο περιβάλλον του και εξυμνούσε την καθημερινή ζωή και τον έρωτα. Το πιο διάσημο έργο του, το Δεκαμερόν, παρουσιάζει μια μυθιστορηματική αφήγηση για το πώς δέκα νεαροί Φλωρεντινοί (επτά γυναίκες και μόνο τρεις άνδρες) προσπάθησαν να ξεφύγουν από τη Μαύρη Πανούκλα του 1348 απομονωμένοι σε μια βίλα στην πλαγιά ενός λόφου, όπου πέρασαν την ώρα τους λέγοντας ο ένας στον άλλον ιστορίες επί δέκα διαδοχικές ημέρες (αρ. κατ. 187). Ορισμένες τραγικές, οι περισσότερες πρόστυχες και κατά τα άλλα κωμικές, οι εκατό ιστορίες έδειχναν την ευελιξία της ιταλικής καθομιλουμένης. Αργότερα στη ζωή του, υπό την επιρροή του Πετράρχη, ο Boccaccio έγραψε ορισμένα λατινικά έργα, μεταξύ των οποίων και την πρώτη συλλογή βιογραφιών αξιόλογων γυναικών, De mulieribus Claris (αρ. κατ. 216).

Παρά το γεγονός ότι η δημοτική γλώσσα είχε εδραιωθεί, η λατινική θα επισκιάζονταν από τη λατινική τους επόμενους αιώνες, καθώς το νέο ανθρωπιστικό κίνημα κέρδισε έδαφος μέσω της ανάκτησης και της συστηματικής μελέτης αρχαίων κειμένων, συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών έργων που εισήγαγαν λόγιοι, όπως ο Μανουήλ Χρυσολωράς, ο οποίος μετανάστευσε προς τα δυτικά από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία (αρ. κατ. 194). Μια τέτοια πραγματεία που έφτασε τελικά στη Βοστώνη είναι το "Στίχοι περί ζώων ειδώλων" (Περί των χαρακτηριστικών των ζώων), ένα εκτενές διδακτικό ποίημα του Μανουήλ Φίλη από την Έφεσο κατά μίμηση των ελληνιστικών ρωμαϊκών προτύπων (αρ. κατ. 219).

Ο ουμανισμός είχε επίσης βαθύ αντίκτυπο στην επιστημονική σκέψη και μέθοδο. Η πτολεμαϊκή κοσμολογία και χαρτογραφία (αρ. κατ. 194), που μόλις πρόσφατα ανακαλύφθηκε εκ νέου στον ελληνόφωνο κόσμο, εισήχθη γρήγορα στη λατινική Δύση. Ενέπνευσε τον Gregorio Dati να συνθέσει ένα ποίημα στα ιταλικά, υιοθετώντας την οκτάστιχη στροφή του Boccaccio, με τίτλο La Sfera (7 he Spheres), το οποίο, αν και όχι ακριβές ως προς το γεωγραφικό του περιεχόμενο, περιείχε ωστόσο χρήσιμες εμπορικές και ναυτιλιακές πληροφορίες για την αναπτυσσόμενη τάξη των εμπόρων (αρ. κατ. 218, βλ. δίπλα). Το πιο σημαντικό είναι ότι η ανθρωπιστική επιστήμη παρακίνησε εξερευνητές όπως ο Χριστόφορος Κολόμβος να περιηγηθούν από πρώτο χέρι στα άγνωστα μέρη της γήινης σφαίρας, ανακαλύπτοντας στην πορεία μια νέα ήπειρο που αργότερα θα έπαιρνε το όνομά της από έναν άλλο προστατευόμενο της ιταλικής Αναγέννησης, τον Amerigo Vespucci.