III.Isabella Stewart Gardner Museum: Gardner Gardner: Ιταλική Αναγέννηση

Ο ανθρωπισμός, η ανανέωση της κλασικής αρχαιότητας, αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως βασική κινητήρια δύναμη της αναζωογόνησης της Ιταλίας κατά τον δέκατο πέμπτο και δέκατο έκτο αιώνα. Στη λαϊκή φαντασία της περιόδου, ωστόσο, οι λογοτεχνικές καταβολές του ανθρωπισμού, και συνεπώς της Αναγέννησης, έχουν επισκιαστεί από τα ιταλικά καλλιτεχνικά επιτεύγματα, τις πολιτικές ίντριγκες και τις εμβληματικές μορφές. Η ιδέα για την αποκατάσταση της δόξας της Ιταλίας με την αναβίωση των καλύτερων χαρακτηριστικών των αρχαίων προγόνων της επινοήθηκε από τον ποιητή Φραντσέσκο Πετράρχη (1304-74). Εξισώνοντας τη γλώσσα με τον πολιτισμό, ο Πετράρχης πρότεινε την ανάκτηση των παρθένων λατινικών της αυτοκρατορικής Ρώμης, τα οποία, κατά τη γνώμη του, είχαν μολυνθεί από τους βαρβάρους μετά την πτώση της αυτοκρατορίας. Το όραμα του Πετράρχη προωθήθηκε από τους καγκελάριους (επικεφαλής γραφειοκράτες) της Δημοκρατίας της Φλωρεντίας, Coluccio Salutati (r. 1375-1406), Leonardo Bruni (r. 1410-44) και Poggio Bracciolini (r. 1453-49). Διοικητικοί στο επάγγελμα αλλά λόγιοι από επιλογή, αυτοί οι "στυλογράφοι" συνέλεγαν, αντέγραφαν και μελετούσαν εμμονικά πρώιμα χειρόγραφα παραμελημένων κλασικών κειμένων ως πρότυπα γλώσσας και μάθησης. Το πρότυπο του ουμανιστικού κινήματος ήταν ο γιατρός της εκκλησίας και μεταφραστής της Βίβλου, ο Άγιος Ιερώνυμος (περ. 342-420 μ.Χ.). Μαστιζόμενος από ενοχές για την αγάπη του προς τους Ρωμαίους συγγραφείς, ονειρεύτηκε ότι τον νουθετούσαν επειδή ακολουθούσε τον Κικέρωνα αντί για τον Χριστό. Εν ολίγοις, ο ουμανισμός της Αναγέννησης γεννήθηκε από την πένα και όχι από το πινέλο ή τη σμίλη.

Το τελευταίο μέρος αυτού του τόμου, Ιταλικά Αναγεννησιακά Βιβλία, περιλαμβάνει χειρόγραφα και πρώιμα έντυπα βιβλία που εκτίθενται στο Μουσείο Isabella Stewart Gardner. Επικεντρώνεται στο ουμανιστικό βιβλίο ως τον κατεξοχήν σύνδεσμο του λογοτεχνικού και του οπτικού πολιτισμού στην ιταλική Αναγέννηση. Τα επόμενα επτά κεφάλαια καταγράφουν την εφεύρεση του ουμανιστικού βιβλίου στη Φλωρεντία γύρω στο 1400 έως την αποθέωσή του στη Βενετία στις αρχές του 16ου αιώνα. Το "Ανθρωπιστικό βιβλίο της Φλωρεντίας" διερευνά το χειρόγραφο all'antica, ένα νέο στυλ βιβλίου που σχεδιάστηκε από τους πρώτους ανθρωπιστές για να διατηρήσουν και να αναδείξουν την αρχαία λογοτεχνία που ανακτούσαν. Η οικειοποίηση των ανθρωπιστικών ιδεωδών και χειρογράφων από τις ελίτ της Ιταλίας διερευνάται σε τρία δοκίμια σχετικά με τις υπέροχες βιβλιοθήκες που δημιούργησαν για να προωθήσουν την εικόνα τους ως σοφών και ενάρετων ηγεμόνων. Οι "Ιταλικές πριγκιπικές βιβλιοθήκες" παρουσιάζουν ουμανιστικά χειρόγραφα που ανήκαν σε πάπες, καρδινάλιους και γόνους δυναστειών. Τα "Χειρόγραφα των κλασικών" και "Ανθρωπιστικά κείμενα" παρουσιάζουν έργα αρχαίων και αναγεννησιακών συγγραφέων που αποτέλεσαν μέρος του ουμανιστικού λογοτεχνικού κανόνα. Τα βιβλία που εξυπηρετούσαν κοινοτικές και ατομικές εκφράσεις της θρησκευτικής πίστης διερευνώνται στα "Αναγεννησιακά λειτουργικά βιβλία" και στα "Ιταλικά βιβλία ωρών". Ο κατάλογος κορυφώνεται με το "Book Decoration & the Advent of Printing" (Διακόσμηση βιβλίων και η έλευση της τυπογραφίας), το οποίο δείχνει πώς οι Βενετοί τυπογράφοι συνδύασαν με επιτυχία την εφευρετικότητα της γερμανικής τυπογραφικής τεχνολογίας με τις καλλιτεχνικές και λογοτεχνικές μορφές του ιταλικού ουμανιστικού χειρόγραφου για να δημιουργήσουν αριστουργήματα όπως η περίφημη Hypnerotomachia Poliphili (δίπλα), καθώς και καινοτομίες, κυρίως εκδόσεις σε μέγεθος τσέπης, οι οποίες μεταμόρφωσαν τις εκδόσεις.

Η έκθεση στο Μουσείο Isabella Stewart Gardner θα ήταν αδιανόητη χωρίς τον εντυπωσιακό θησαυρό βιβλίων της ιταλικής Αναγέννησης στις συλλογές της περιοχής της Βοστώνης. Στα σημαντικότερα σημεία περιλαμβάνονται το πρόσφατα ανακαλυφθέν προσευχητάριο του Πάπα Ιουλίου Γ΄ (1550-55) και ένα βιβλίο που χρησιμοποιείται για την προετοιμασία της λειτουργίας στην Καπέλα Σιξτίνα, και τα δύο φιλοτεχνημένα από τον πρώτο επίσημο εικονογράφο των παπών, τον Βίνσεντ Ραϊμόντε ντι Λόντεβε (1557) (αρ. κατ. 203 και 221). Περιλαμβάνονται όχι ένας, αλλά δύο τόμοι από το περίφημο σύνολο βιβλίων χορωδίας των Βενεδικτίνων του San Sisto στην Piacenza (αρ. κατ. 225-26). Βιβλία ωρών που ανήκαν στην Ισαβέλλα, βασίλισσα της Νάπολης (1424-65) και στην Ισαβέλλα ντ' Έστε, μαρκησία της Μάντουα (1474-1539), θα ενθουσίαζαν την Ισαβέλλα Στιούαρτ Γκάρντνερ που γοητεύτηκε από τους ιστορικούς προστάτες της τέχνης που είχαν το ίδιο όνομα (αρ. κατ. 228, 232). Αφιέρωμα στην ιδρύτρια του μουσείου που φιλοξενεί αυτό το τμήμα της έκθεσης αποτελούν επίσης ένα χειρόγραφο της Θείας Κωμωδίας που δημιουργήθηκε μέσα σε έναν αιώνα από τον θάνατο του Δάντη (του αγαπημένου Ιταλού συγγραφέα της Gardner), οι δύο πρώτες εικονογραφημένες εκδόσεις του ποιήματος και η πρώτη εμφάνισή του σε φορητή μορφή (αρ. κατ. 214, 247-49). Και τα τέσσερα βιβλία προέρχονται από τη συλλογή της Gardner, η οποία κατά τη διάρκεια της ζωής της ονομαζόταν Fenway Court Library.

Αν η Βιβλιοθήκη Houghton του Χάρβαρντ είναι η Bibliotheca Apostolica Vaticana της περιοχής της Βοστώνης (η οποία περιγράφεται από έναν πάπα ως "μια θάλασσα στην οποία θα εκβάλουν όλα τα ποτάμια"), η Βιβλιοθήκη Fenway Court είναι η Biblioteca Malatestiana. Όπως και το αριστούργημα του Μαλατέστα Νοβέλο, είναι μια σπάνια σωζόμενη βιβλιοθήκη ενός και μόνο βιβλιόφιλου, με τη συλλογή βιβλίων της άθικτη στην αρχική της διάταξη, που στεγάζεται σε ένα κτίριο εξαιρετικής ομορφιάς σχεδιασμένο ως ναός της τέχνης και του πολιτισμού. Εκτός από τη φιλοξενία της έκθεσης Ιταλικά Αναγεννησιακά Βιβλία, η φημισμένη συλλογή έργων τέχνης της Ιταλικής Αναγέννησης του Μουσείου Isabella Stewart Gardner ενέπνευσε την ενιαία εστίαση στα χειρόγραφα που παρήχθησαν εκείνη την εποχή. Επίσης, επιμελήθηκε μια εγκατάσταση που παραπέμπει σε στούντιο, όπου κυριαρχεί ο πίνακας "Ο Άγιος Ιερώνυμος στο γραφείο του" (δάνειο του Harvard Art Museums/Fogg Museum), με γλυπτά αντίκες, μετάλλια και αυτόγραφες επιστολές με θέμα τα βιβλία που ανταλλάσσουν οι ουμανιστές. 2 Οι επιστολές αυτές δείχνουν ότι η Gardner έβλεπε τις δραστηριότητες συλλογής βιβλίων ως συνέχεια της παράδοσης της δημιουργίας μεγάλων βιβλιοθηκών στην Αναγέννηση.