III.3. Χειρόγραφα των κλασικών

Η πρώτη επαφή με τους κλασικούς έγινε γενικά στις πρώτες φάσεις της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, και πράγματι, τα εγχειρίδια στα οποία οι περισσότεροι μαθητές εκτέθηκαν για πρώτη φορά στη γλώσσα ήταν τα ίδια τα έργα της ύστερης αρχαιότητας, το Ars του Donatus και το Institutiones του Priscian. Αφού κατέκτησαν τα βασικά στοιχεία της γλώσσας, οι μαθητές περνούσαν στην ποίηση, συμπεριλαμβανομένων των Διστίχων που αποδίδονται στον Κάτωνα και των Εκλογών του Βιργιλίου. Στη συνέχεια, θα προχωρούσαν σε μεγαλύτερα ποιητικά κείμενα, όπως η Αινειάδα του Βιργιλίου, και σε πεζά κείμενα, όπως οι ιστορικές μονογραφίες του Σαλλούστου για τον Κατιλίνα και τον Γιουγούρθα (αρ. κατ. 210). Οι φοιτητές που προχωρούσαν ακόμη περισσότερο θα διάβαζαν μια σειρά από άλλα κείμενα, όπως την ποίηση του Οβιδίου (αρ. κατ. 209, βλ. δίπλα) και του Οράτιου, τους σατιρικούς Ιουβενάλιο (αρ. κατ. 208) και Πέρσιο, και τα ρητορικά έργα του Κικέρωνα.

Αυτό το υλικό -μαζί με το πρόγραμμα σπουδών των βιβλικών και πατερικών κειμένων στα λατινικά- αποτέλεσε την κοινή κληρονομιά των περισσότερων ανθρώπων που έλαβαν μια τυπική λογοτεχνική εκπαίδευση καθ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και μέχρι την Αναγέννηση. Μαζί -και μαζί με τις πιο τεχνικές πραγματείες από την ύστερη αρχαιότητα, όπως ο Μακρόβιος (αρ. κατ. 193) - παρείχαν μια ολοκληρωμένη εισαγωγή στις ελεύθερες τέχνες.

Καθώς οι ιδιώτες προστάτες και οι ευγενείς οικογένειες άρχισαν να αντικαθιστούν τα μοναστήρια και τα θρησκευτικά ιδρύματα ως οι κύριοι συλλέκτες και παραγγελιοδότες βιβλίων κατά τον ύστερο Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, αυτή η βασική ομάδα κειμένων ήταν η πιο περιζήτητη και συχνά πολυτελής. Στον παλαιότερο Μεσαίωνα, η δαπανηρή διακόσμηση και η πολυτελής παραγωγή επιφυλάσσονταν κυρίως για τα βιβλικά, και μερικές φορές για τα λειτουργικά, κείμενα (αν και υπάρχουν εξαιρέσεις). Τα χειρόγραφα των κλασικών της περιόδου αυτής έτειναν να είναι λιτά και πρακτικά, συχνά επικαλυμμένα σε μεγάλο βαθμό με παραδεκτά κείμενα και παιδαγωγικά βοηθήματα. Με την άνοδο του ουμανισμού, ωστόσο, τα χειρόγραφα κλασικών συγγραφέων ήταν συχνά έντονα εικονογραφημένα (π.χ. αρ. κατ. 212) και μερικές φορές εικονογραφημένα (αρ. κατ. 209).

Μερικοί συγγραφείς των οποίων η σημασία ήταν περιθωριακή στον προγενέστερο Μεσαίωνα απέκτησαν κεντρική σημασία στην Αναγέννηση, όπως ο Λίβιος (αρ. κατ. 188-89) και ο Λουκρήτιος. Η ουσιαστικότερη μεταμόρφωση, ωστόσο, ήταν η εισαγωγή των Ελλήνων κλασικών στη Δύση. Οι ελληνικές σπουδές είχαν μια συνεχή, αν και εξαιρετικά περιθωριακή, ιστορία κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα. Τα πρώτα κείμενα που μεταφράστηκαν ήταν θεολογικά- τεχνικά κείμενα, ιδίως για την αστρολογία και την ιατρική, προστέθηκαν αργότερα, τον ενδέκατο και τον δωδέκατο αιώνα- τέλος, στα τέλη του δωδέκατου και του δέκατου τρίτου αιώνα, μεταφράστηκαν φιλοσοφικά κείμενα, κυρίως ολόκληρο το σώμα του Αριστοτέλη. Η Αναγέννηση επέκτεινε το επίκεντρο του δυτικού ελληνισμού από αυτά ακριβώς τα είδη έργων στην ελληνική λογοτεχνία, και μέχρι το έτος 1500 υπήρχε ένα σημαντικό σώμα κλασικών της ελληνικής λογοτεχνίας διαθέσιμο σε λατινική μετάφραση (π.χ., αρ. κατ. 212), καθώς και μια δυτική αγορά για βιβλία γραμμένα ή τυπωμένα στα ελληνικά (αρ. κατ. 213). Μια σηµαντική ιδιωτική βιβλιοθήκη στην Αναγέννηση, µε ακραία παραδείγµατα τη Bibilioteca Corviniana (στην οποία θα µπορούσε να ανήκε ο αρ. 211) και τη βιβλιοθήκη Medicean (στην οποία θα µπορούσε να ανήκε ο αρ. 213), θα περιλάµβανε τρεις κατηγορίες κλασικών κειµένων: πρώτον, το µεγαλύτερο µέρος της σωζόµενης αρχαίας λατινικής λογοτεχνίας (αρ. 213). αρ. 208-10)- δεύτερον, μια μεγάλη επιλογή Ελλήνων συγγραφέων σε σύγχρονη λατινική μετάφραση, όπως ο Πλάτωνας στη μετάφραση του Bruni (αρ. κατ. 212) και ο Αελιανός, στη μετάφραση του Θεόδωρου Γαζά (αρ. κατ. 211)- και τέλος μια καλή επιλογή Ελλήνων συγγραφέων στα ελληνικά, όπως εδώ τα Ορφικά Αργοναυτικά (αρ. κατ. 213).

Ο Μεσαίωνας και η Αναγέννηση διακατέχονταν σταθερά από την ιδέα ότι οι κλασικοί στο σύνολό τους παρείχαν έναν επαρκή οδηγό για το τι μπορεί να επιτύχει η ανθρώπινη λογική χωρίς τη βοήθεια της θείας αποκάλυψης και ότι η ανάγνωση των κλασικών ήταν ηθικά διαμορφωτική για τους μαθητές. Τα αρχαία πρακτικά έργα, όπως το έργο του Αελιανού για τη στρατιωτική επιστήμη, εκτιμήθηκαν για τη συνεχιζόμενη πρακτική τους σημασία. Τα ιστορικά έργα, όπως ο Σαλούστος και ο Λίβιος, και τα πολιτικά έργα, όπως ο Ονόσανδρος για τον καλύτερο ηγεμόνα (αρ. κατ. 211), παρείχαν πρότυπα πολιτικής και πολιτειακής δέσμευσης, καθώς και ένα έτοιμο απόθεμα θετικών και αρνητικών παραδειγμάτων. Λογοτεχνικά έργα, κατάλληλα ερμηνευμένα βέβαια, όπως οι Ηρωίδες του Οβιδίου (αρ. κατ. 209) ή οι Σάτιρες του Ιουβενάλου (αρ. κατ. 208), δίδασκαν μαθήματα ηθικής συμπεριφοράς, ενώ γοήτευαν τον αναγνώστη με την κομψότητά τους- το docere et delectare, "διδάσκω και απολαμβάνω", ήταν ένα συνηθισμένο αναγεννησιακό σύνθημα προσαρμοσμένο από τον Οράτιο. Τέλος, οι αρχαίοι φιλόσοφοι Αριστοτέλης, Πλάτωνας, Κικέρων και άλλοι προσέφεραν σε όσους ήταν πρόθυμοι να αναλάβουν την τρομερή πρόκληση να τους κατακτήσουν τα ύψη όσων μπορούσε να επιτύχει ο ανθρώπινος λόγος. Το αν αυτά τα υψηλά ιδανικά πραγματοποιήθηκαν είναι εντελώς διαφορετικό θέμα- το γεγονός ότι υπήρχαν ήταν αρκετό για να εξασφαλίσει τη σημασία των κλασικών και να τους προσδώσει το κύρος που βλέπουμε να αντανακλάται στα χειρόγραφα που σώζονται.