III.2. Ιταλικές πριγκιπικές βιβλιοθήκες

Εμπνευσμένος από την ένθερμη συλλογή βιβλίων του Niccolo Niccoli (1364- 1437) και άλλων ανθρωπιστών στη Φλωρεντία, ο πλούσιος τραπεζίτης και πολιτικός Cosimo de' Medici (1389-1464), συγκέντρωσε μια τεράστια ιδιωτική συλλογή από πολυτελή all'antica κώδικες. Επικαλούμενος τις δημοτικές βιβλιοθήκες του αρχαίου κόσμου, το 1444 ο Cosimo χάρισε στην πόλη του μια βιβλιοθήκη που στεγαζόταν στο Δομινικανό μοναστήρι του San Marco. Η πρώτη δημόσια βιβλιοθήκη από την αρχαιότητα, η συλλογή της περιελάμβανε κλασικά και πατερικά κείμενα (αρ. κατ. 194). Η γενναιοδωρία του Cosimo ενίσχυσε τη θέση του ως de facto ηγεμόνα της Δημοκρατίας της Φλωρεντίας. Ως ο πρώτος Ιταλός ηγεμόνας που κατέδειξε την πολιτική δύναμη των ουμανιστικών βιβλίων, ο Κόζιμο αποτέλεσε το πρότυπο για τους ηγεμόνες που διαγωνίζονταν για τον έλεγχο των πολυάριθμων πριγκιπάτων της Ιταλίας. Στην Τσεζένα, ο Novello da Malatesta (1418-65) μιμήθηκε τον Μεντίτσι, μετατρέποντας μια φραγκισκανική εκκλησία σε αστική βιβλιοθήκη, η οποία εξακολουθεί να υφίσταται με τη συλλογή αλυσοδεμένων βιβλίων της σε μεγάλο βαθμό ανέπαφη (αρ. κατ. 1-4). Ο προμηθευτής χειρογράφων του Cosimo, Vespasiano da Bisticci (1421-98), ανέλαβε από Ιταλούς και ξένους ισχυρούς, συμπεριλαμβανομένου του Γάλλου ιεράρχη Jean Jouffroy (1412-73), να εφοδιάσει τις βιβλιοθήκες τους με χειρόγραφα στο νέο φλωρεντινό στυλ (αρ. κατ. 196).

Οι ηγεμόνες των πόλεων-κρατών της βόρειας Ιταλίας, οι οποίοι προηγουμένως είχαν αναθέσει τη διακόσμηση των βιβλίων τους σε Φλωρεντινούς μοναχούς-φωτιστές, όπως ο Don Simone Camaldolese (αρ. κατ. 198), προσέλκυσαν ουμανιστές, γραφείς και μικρογράφους στις αυλές τους για να εργαστούν αποκλειστικά γι' αυτούς. Οι θαυμάσιες βιβλιοθήκες τους διέθεταν πολυτελή χειρόγραφα διακοσμημένα με οικόσημα, εμβλήματα και συνθήματα, τα οποία έφτιαχναν για δική τους χρήση ή λάμβαναν ως δώρα. Ο ουμανιστής Pier Candido Decembrio (1399-1477) παρουσίασε μια συλλογή ιστορικών έργων του για να εξασφαλίσει μια θέση στην αυλή του Borso d'Este (1450-71), δούκα της Φεράρας, του οποίου η δίτομη βίβλος του χάρισε τη φήμη ενός βιβλιοφάγου με ιδιαίτερη διάκριση (αρ. κατ. 199). Ο διάδοχος του Borso, Ercole d'Este (1471-1505), επιβεβαίωσε τη νομιμότητα του διορισμού του στέλνοντας ένα χειρόγραφο που δοξάζει τον εαυτό του με τη μορφή του μυθικού ήρωα Ηρακλή, με τον οποίο μοιραζόταν το ίδιο όνομα, στον δούκα του Μιλάνου Galeazzo Maria Sforza (1444-76). Το οικόσημο Visconti-Sforza, που απεικονίζει ένα biscione (ή φίδι που καταπίνει ένα παιδί) τεταρτημόριο με τον αυτοκρατορικό αετό, προστέθηκε στα σύνορα του χειρογράφου (αρ. κατ. 200, βλ. δίπλα). Ο πολύχρωμος φυτικός διάκοσμος του βιβλίου στο ύφος ενός από τους αγαπημένους εικονογράφους του Borso, του Guglielmo Giraldi, υποδηλώνει τη συνέχεια μεταξύ των βασιλειών τους, υποστηρίζοντας περαιτέρω τις δυναστικές αξιώσεις του Ercole. Ο γάμος της καλλιεργημένης κόρης του Ercole, Isabella d'Este (1474-1539), με τον Francesco II Gonzaga (r. 1484-1519), μαρκήσιο της Μάντοβα, το 1491, αποτέλεσε την αφορμή για την προσαρμογή ενός προσευχητάριου από τη βιβλιοθήκη του συζύγου της για τη χρήση της από τον διάσημο γραφέα της Πάντοβα Bartolomeo Sanvito (αρ. κατ. 232).

Ο παπισμός αξιοποίησε τα βιβλία ως ισχυρά σύμβολα της εξουσίας του σε θέματα πίστης και της ιστορικής και ηθικής νομιμότητάς του. Η Βιβλιοθήκη του Βατικανού, που επανιδρύθηκε από τον ουμανιστή πάπα Νικόλαο Ε΄ (1447-55) και ενισχύθηκε από τους διαδόχους του, έγινε η μεγαλύτερη αποθήκη βιβλίων σε όλους τους τομείς της μάθησης στην Ευρώπη. Τα κείμενα για την ιστορία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας βρήκαν ιδιαίτερη εύνοια, καθώς υποστήριζαν τον ισχυρισμό των παπών ότι ήταν οι κληρονόμοι της αυτοκρατορικής αποστολής για τον πολιτισμό και την ένωση (αρ. κατ. 201-2). Υπό τους ποντίφηκες των Μεδίκων Λέοντα Χ (r. 1513-21) και Κλήμη Ζ΄ (r. 1523-34), το παπικό scriptorium αποτέλεσε πόλο έλξης για ταλαντούχους εικονογράφους σε όλη την Ευρώπη. Οι συνεργατικές τους προσπάθειες πέτυχαν νέα ύψη πολυτέλειας στα βιβλία λειτουργίας, ενισχύοντας την αξιοπρέπεια και την ομορφιά των τελετών που τελούνταν στην Καπέλα Σιξτίνα (κατ. αρ. 77-78, 221). Το 1549 ο Παύλος Γ' διόρισε τον Γάλλο Vincent Raymond τον πρώτο επίσημο παπικό εικονογράφο με ισόβια θητεία (αρ. κατ. 203-4, 221). Ο ανιψιός του Παύλου καρδινάλιος Alessandro Farnese (1520-89), του οποίου το βιβλίο των ωρών και το συλλογικό βιβλίο φωτίστηκε από τον Giulio Clovio, αποτελεί την επιτομή του υψηλόβαθμου ιεράρχη που αυτοχαρακτηριζόταν ως πολυμαθής πρίγκιπας της εκκλησίας (αρ. κατ. 202).

Στη Βενετία, η πρακτική των δόγηδων να στέλνουν πατρίκιους να κυβερνούν τα ηπειρωτικά και θαλάσσια εδάφη της Γαλήνιας Δημοκρατίας για σύντομες δεκαέξιμηνες περιόδους τροφοδότησε μια τοπική βιομηχανία που ειδικευόταν στην παραγωγή χειρογράφων για τον εορτασμό των πολιτικών διορισμών, τα οποία συχνά έφεραν πορτρέτο του εκλεγμένου αξιωματούχου ή άλλες εικόνες προσωπικής σημασίας (αρ. κατ. 205-7). Τα χειρόγραφα των κλασικών στη βιβλιοθήκη του επιφανούς Βενετού διπλωμάτη Bernardo Bembo (1433-1519) ήταν θεμελιώδη για την εκδοτική επιτυχία του τυπογράφου Aldus Manutius (αρ. κατ. 210). Το 1530, ο γιος του, ο μορφωμένος καρδινάλιος Pietro Bembo (1470-1547), ο οποίος αντέγραφε και επεξεργαζόταν κείμενα για τις εκδόσεις του Aldine, διορίστηκε επικεφαλής της βιβλιοθήκης της Marciana (κατ. αρ. 249). Ο ρόλος αυτός τον έθεσε επικεφαλής των 1.024 χειρογράφων (κυρίως ελληνικών) που είχε δωρίσει στη Βενετία ο μεγάλος καρδινάλιος Μπεσάριον (1403-72), τα οποία παρέμεναν κλειστά σε κουτιά από το 1468. Το 1537, ο διακεκριμένος αρχιτέκτονας Jacopo Sansovino άρχισε να σχεδιάζει μεγαλεπήβολα σχέδια για μια δημόσια βιβλιοθήκη κατάλληλη να στεγάσει το δώρο και τη θέση της απέναντι από το παλάτι των δόγηδων, στην καρδιά της Βενετικής Αυτοκρατορίας.

Το βασίλειο της Νάπολης της Αραγωνίας φιλοξένησε επίσης μια εντυπωσιακή βιβλιοθήκη, που ιδρύθηκε από τον Φερδινάνδο Α΄ (r. 1458-94) και τη σύζυγό του Ισαβέλλα ντι Κιαρομόντε (1424-65) (αρ. κατ. 209 και 228). Η κόρη τους Βεατρίκη της Αραγωνίας (1457-1508) παντρεύτηκε τον βασιλιά Ματθία Κορβίνο της Ουγγαρίας (1443-90), παίρνοντας μαζί της βιβλία στην αυλή του στη Βούδα (αρ. κατ. 239). Δημιούργησαν τη Bibliotheca Corviniana, τη δεύτερη μεγαλύτερη συλλογή βιβλίων στην Ευρώπη μετά το Βατικανό, εκπληρώνοντας σχεδόν τη φιλοδοξία του Corvinus να επισκιάσει κάθε άλλο μονάρχη με τη βιβλιοθήκη του (κατ. αρ. 211).