III.6. Ιταλικά βιβλία ωρών

Η άποψη αυτή εγκαταλείφθηκε χάρη στην ανακάλυψη ότι τα βιβλία ωρών ( libri d'ore, επίσης αποκαλούμενα ore ή ojfizioli) παρήχθησαν στην Ιταλία ήδη από τα τέλη του 13ου και τις αρχές του 14ου αιώνα, μαζί με μια μεγάλη ποικιλία διαφορετικών βιβλίων προσευχής και λατρευτικών κειμένων, με τα οποία συχνά μοιράζονταν το ίδιο περιεχόμενο εικόνας και κειμένου. Τα ιταλικά παραδείγματα συχνά στερούνται ορισμένα από τα στοιχεία που συνήθως απαιτούνται για να χαρακτηριστούν ως βιβλία ωρών, είτε επειδή είναι αποσπασματικά είτε επειδή δεν υπήρχε ένα συγκεκριμένο πρότυπο (για παράδειγμα, Boston, BPL, MS qMed. 131, ένα από τα παλαιότερα σωζόμενα, περιλαμβάνει μόνο το ημερολόγιο, το Γραφείο των Παθών και το Γραφείο των Νεκρών). 1 Οι Λειτουργίες στα ιταλικά ωρολόγια βιβλία ακολουθούν συνήθως τη χρήση της Ρώμης. Άλλες χρήσεις είναι εξαιρετικά σπάνιες, ιδίως οι τοπικές (όπως, για παράδειγμα, η Αμβροσιανή χρήση, στο Μιλάνο), αλλά και εκείνες σύμφωνα με συγκεκριμένα τάγματα, όπως η Δομινικανή χρήση στην περίπτωση του κατ. αριθ. 228.

Η εξαιρετική ποικιλία των ιταλικών λατρευτικών βιβλίων παρουσιάζεται από ένα ασυνήθιστο βιβλίο εικόνων (αρ. κατ. 136), χωρίς κανένα κείμενο εκτός από μεταγενέστερες λεζάντες, αλλά με σαράντα οκτώ ολοσέλιδες σκηνές από τη ζωή του Χριστού, που φωτίστηκε στα τέλη του 14ου αιώνα στην Μπολόνια, σημαντικό κέντρο παραγωγής υστερογοτθικών ωρολογίων βιβλίων και λατρευτικών κειμένων, όπως δείχνει το ενδιαφέρον Liber de eonflictu vitiorum et virtutum (Πραγματεία για τις αρετές και τα ελαττώματα), 2 που φωτίστηκε με έναν τεράστιο κύκλο εικόνων που μπορούν να αποδοθούν στον ίδιο καλλιτέχνη.

Τα μοναδικά χαρακτηριστικά όλων των ιταλικών λατρευτικών βιβλίων του δέκατου τέταρτου αιώνα υποδηλώνουν ότι το καθένα σχεδιάστηκε ανάλογα με τις ανάγκες του χρήστη και ότι, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, δεν τυποποιήθηκαν ποτέ, σε αντίθεση με εκείνα που παρήχθησαν βόρεια των Άλπεων, τα οποία κυκλοφόρησαν επίσης ευρέως στην Ιταλία, ιδίως σε αυλές στενά συνδεδεμένες με τη Γαλλία, όπως η Νάπολη των Ανγκέβιν και η Λομβαρδία των Βισκόντι.

Ωστόσο, μόνο κατά τον δέκατο πέμπτο και δέκατο έκτο αιώνα παρήχθησαν σημαντικοί αριθμοί ωρολόγιων βιβλίων σε πολλές ιταλικές πόλεις, ιδίως στο Μιλάνο, τη Βενετία, την Πάντοβα, τη Βερόνα, τη Μάντοβα, τη Φεράρα και τη Μπολόνια στον βορρά και στη Φλωρεντία, τη Σιένα, τη Ρώμη και τη Νάπολη στο κέντρο και τον νότο. Τα αναγεννησιακά ωρολόγια βιβλία από αυτά τα κέντρα είναι επομένως εκείνα που έχουν διασωθεί σε μεγαλύτερο αριθμό, τόσο σε δημόσιες συλλογές όσο και στην αγορά.

Κατά τη διάρκεια του δέκατου πέμπτου αιώνα συνέχισαν συχνά να σχεδιάζονται σύμφωνα με υστερογοτθικά πρότυπα, τόσο ως προς τη διάταξη, τη διακόσμηση όσο και ως προς τη γραφή, όπως δείχνουν παραδείγματα από τη βόρεια Ιταλία (αρ. κατ. 134- Boston, BPL, MS q Med. 158- Cambridge, Houghton Library, MSS Typ 27 και Typ 180), την κεντρική Ιταλία (αρ. κατ. 133) και τη νότια Ιταλία (αρ. κατ. 228). Τα υστερογοτθικά πρότυπα που προέρχονται από τη Λομβαρδία χρησιμοποιούνται ακόμη στο τελευταίο, ένα βιβλίο ωρών που κατασκευάστηκε για τη βασίλισσα της Νάπολης Isabella di Chiaromonte, σύζυγο τουFerrante dAragona και νύφη του Alfonso του Μεγαλοπρεπούς, ιδρυτή της δυναστείας των Αραγονέζων και της βιβλιοθήκης της Νάπολης (αρ. καταθ. 228). Η επιτυχία αυτών των μοτίβων αποδεικνύεται από την ευρεία υιοθέτησή τους από άλλα εργαστήρια, όπως σε ένα παράδειγμα που φωτίστηκε από έναν λιγότερο ταλαντούχο οπαδό του καλλιτέχνη της βασίλισσας (Cambridge, Houghton Library, MS Typ 553). 3 Στο δεύτερο μισό του αιώνα, ωστόσο, νέα και σαφώς αναγεννησιακά μοτίβα εκπονήθηκαν σε ολόκληρη την Ιταλία.

Μεταξύ των κύριων χαρακτηριστικών αυτών των βιβλίων, τα οποία συχνά κατασκευάζονταν ως γαμήλια δώρα, είναι η παρουσία διπλού οικόσημου, με τα οικόσημα των οικογενειών της νύφης και του γαμπρού, όπως στις Ώρες των Nasi-Salviati (αρ. κατ. 231), 4 που εικονογραφήθηκαν στη Φλωρεντία το 1515 για τον Guglielmo Nasi και τη Fiammetta Salviati, κόρη του επιφανούς Alamanno Salviati, ο οποίος παντρεύτηκε μια άλλη από τις κόρες του, τη Μαρία, με τον διάσημο Ιταλό ιστορικό Francesco Guicciardini. Το βιβλίο αυτό έχει μια νέα και ασυνήθιστη επιμήκη μορφή, που παραπέμπει σε ουμανιστικά βιβλία με λογοτεχνικό περιεχόμενο.

Τα βιβλία των ωρών παρήχθησαν στη Φλωρεντία σε μεγάλες ποσότητες καθ' όλη τη διάρκεια της Αναγέννησης. Άλλα παραδείγματα περιλαμβάνουν τις κομψές ώρες που ανήκαν αργότερα στους Aldobrandini (αρ. κατ. 230), γραμμένες το 1498 από τον γραφιά Sigismondo da Carpi, που ονομάστηκε κόμης Παλατίνος για το ταλέντο του, και φωτισμένες από τον Boccardino il Vecchio, το εργαστήριο του οποίου ειδικευόταν σε βιβλία ωρών. Ακόμα ένας μικρός τόμος (αρ. κατ. 229), ο οποίος μπορεί να αποδοθεί στον Antonio di Niccolo di Domenico, στην παραγωγή ωρολογίων βιβλίων του οποίου μπορεί να προστεθεί ένα ακόμα παράδειγμα. 5 Αν και φτιαγμένο για να διατεθεί στην αγορά, όπως φαίνεται από τον κενό χώρο που προορίζεται για οικόσημο, το χειρόγραφο της Βοστώνης ήταν αρκετά πολύτιμο ώστε να αποτελέσει μέρος της περίφημης συλλογής του 18ου αιώνα του due de La Valliere, στο Παρίσι.

Αν η αναγεννησιακή παραγωγή στη Φλωρεντία πέτυχε σημαντικούς αριθμούς και μια κάποια τυποποίηση του κειμένου και της εικονογράφησης, υποβοηθούμενη από τη συχνή ανταλλαγή σχεδίων και προτύπων μεταξύ των διαφόρων εργαστηρίων, ορισμένα από αυτά που εικονογραφήθηκαν στη Βενετία εικονογραφήθηκαν με εικόνες συγκρίσιμες με μικρούς πίνακες του καβαλέτου, ακόμη και σε έναν μικροσκοπικό τόμο των αρχών του δέκατου έκτου αιώνα, που αποδίδεται στον Benedetto Bordon (αρ. κατ. 234).

Ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα από το Βένετο στις συλλογές της Βοστώνης, ωστόσο, είναι ένα αποσπασματικό βιβλίο ωρών (αρ. κατ. 232), το οποίο πιθανότατα φωτίστηκε στη Μάντοβα- και τα δύο μέρη του χειρογράφου γράφτηκαν από έναν από τους διασημότερους καλλιγράφους της εποχής, τον Bartolomeo Sanvito, και το δεύτερο προστέθηκε για τη μαρκησία Isabella d'Este (φωτισμένα φύλλα από το πρώτο μέρος βρίσκονται στο Musee Conde στο Chantilly). Ο Sanvito είχε καταγωγή από την Πάντοβα, αλλά δραστηριοποιήθηκε επίσης στη Ρώμη, όπου διέδωσε τη μόδα της all'antica διακόσμησης στα χειρόγραφα που εικονογράφησαν οι συνεργάτες του. Πιθανώς ο Sanvito ήταν εκείνος που ήδη από τη δεκαετία του 1460 εισήγαγε για πρώτη φορά την υιοθέτηση της ανθρωπιστικής γραφής στα βιβλία ωρών.

Η εφεύρεση της τυπογραφίας συνέβαλε στη διάδοση των ωρολογιακών βιβλίων στην Ιταλία, όπως φαίνεται από την έντονη αγορά τους που αναπτύχθηκε σε πολλές σημαντικές πόλεις, όπως η Βενετία, η Φλωρεντία και η Νάπολη. Αυτά τα πρώιμα τυπωμένα βιβλία ήταν συχνά φωτισμένα με το χέρι, είτε με διακοσμήσεις και αρχικά ζωγραφισμένα μέσα στο τυπωμένο κείμενο είτε με την προσθήκη φωτισμένων φύλλων περγαμηνής. Και τα δύο χαρακτηριστικά μπορούν να παρατηρηθούν στο incunable (αρ. κατ. 243) που τυπώθηκε στη Νάπολη το 1487 από τον Matthias Moravus (Matteo ή Mattia Moravo), ο οποίος φαίνεται να τα παρήγαγε ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1470.

Το πιο πρόσφατο ιταλικό λατρευτικό βιβλίο που φυλάσσεται στην περιοχή της Βοστώνης, ίσως και το πιο πρόσφατο χειρόγραφο αυτού του τύπου που παρήχθη στην Ιταλία, είναι το πρόσφατα ανακαλυφθέν προσευχητάρι που φωτίστηκε το 1550 για τον Πάπα Ιούλιο Γ΄ (αρ. κατ. 203). Παρόλο που, όπως πολλά ιταλικά ωρολόγια βιβλία, περιέχει μόνο μερικά από τα κείμενα που είναι απαραίτητα για να χαρακτηριστεί ως ωρολόγιο βιβλίο, το χειρόγραφο αυτό αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα βιβλίου για ιδιωτική κατάνυξη που κατασκευάστηκε για έναν συγκεκριμένο ρωμαϊκό πάπα, εμφανίζοντας στο άνοιγμα ένα ρεαλιστικό πορτρέτο του ίδιου του πάπα. Το χειρόγραφο αυτό εγείρει το ζήτημα, το οποίο τίθεται συχνά κατά την εξέταση των ιταλικών βιβλίων ωρών, αν πρόκειται για θραύσματα μεγαλύτερων βιβλίων ή αν τα λατρευτικά βιβλία που παρήχθησαν στην Ιταλία ακολουθούσαν όντως διαφορετικά πρότυπα από τα πιο τυποποιημένα βορειοευρωπαϊκά παραδείγματα, όπως υπογραμμίζεται στην αρχή του παρόντος κειμένου. Δύο μικρά βιβλία επιτρέπουν επίσης το ίδιο ερώτημα, τα οποία περιέχουν αποσπάσματα των Παθών από τα τέσσερα Ευαγγέλια μαζί με κάποιες πρόσθετες προσευχές (αρ. καταθ. 138 και Boston, BPL, MS q Med. 128): και τα δύο είναι γραμμένα με ανθρωπιστική γραφή και διακοσμημένα με ένα είδος λευκής αμπέλου που φαίνεται να αποκλείει ότι πρόκειται για θραύσματα μεγαλύτερων βιβλίων ωρών (στα οποία η ανθρωπιστική γραφή συνήθως δεν συνοδεύεται από αυτού του είδους τη διακόσμηση). Τα δύο χειρόγραφα, ένα που παρήχθη στη Φλωρεντία (αρ. κατ. 138) και ένα στη Νάπολη (MS qMed. 128) 7 κατά το τελευταίο τέταρτο του 15ου αιώνα, φαίνεται να αποκαλύπτουν την ύπαρξη ενός συγκεκριμένου τύπου βιβλίου για προσωπική λατρευτική ανάγνωση με επίκεντρο τα μαθήματα των Παθών.

Όπως φαίνεται από αυτή την υπερβολικά σύντομη επισκόπηση, οι εξαιρετικές συλλογές στην περιοχή της Βοστώνης μας παρέχουν έτσι τα παλαιότερα και τα νεότερα ιταλικά βιβλία για προσωπική κατάνυξη που είναι μέχρι σήμερα γνωστά.