II.4. Προσέχοντας τον χρόνο: Βιβλία ωρών

Η σημαντική παρουσία του σπιτιού στα ιδρύματα της περιοχής της Βοστώνης θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι αντανακλά τις προτιμήσεις των δωρητών και των βιβλιοθηκονόμων που διαμόρφωσαν αυτές τις συλλογές. Ένα καλύτερο επιχείρημα, ωστόσο, θα ήταν ότι αυτή η στατιστική ισχύς αντανακλά τη δημοτικότητά τους στην εποχή τους (και το ποσοστό επιβίωσής τους σήμερα). Πράγματι, στα τριακόσια χρόνια της διασημότητάς τους από την Υψηλή Γοτθική έως την Αναγέννηση -δηλαδή, από το 1250 περίπου έως το 1550 περίπου- παρήχθησαν, γράφτηκαν με το χέρι ή τυπώθηκαν και στη συνέχεια διαβάστηκαν και αγαπήθηκαν περισσότερα βιβλία ωρών από οποιοδήποτε άλλο κείμενο.

Το βιβλίο των ωρών ήταν ένα βιβλίο προσευχής που χρησιμοποιούνταν κυρίως από λαϊκούς. Στο επίκεντρό του ήταν οι ώρες της Παναγίας, ένα σύνολο προσευχών που απαγγέλλονταν καθημερινά προς τιμήν της Παναγίας. (Η φράση "βιβλίο των ωρών" είναι συντομογραφία του "Βιβλίο των Ωρών της Υπεραγίας Θεοτόκου"). Ο ουσιαστικός ρόλος που διαδραμάτιζαν αυτές οι Μαριανές λατρείες πηγάζει από τον αναντικατάστατο ρόλο που έπαιζε η Παναγία ως μεσίτρια μεταξύ του ανθρώπου και του Θεού. Οι χριστιανοί ήλπιζαν διακαώς ότι η πνευματική τους μητέρα θα άκουγε τα αιτήματά τους, θα τους λυπόταν και θα υπερασπιζόταν τις υποθέσεις τους στον Υιό της, ο οποίος, σίγουρα, δεν θα αρνιόταν -δεν θα μπορούσε- να αρνηθεί στην ίδια του τη μητέρα οτιδήποτε θα ζητούσε. Η Μαρία ήταν η "πίσω πόρτα" στον ουρανό, και το βιβλίο των ωρών προσέφερε άμεση πρόσβαση σε αυτήν, στο σπίτι ή στην εκκλησία, χωρίς την παρέμβαση του κλήρου.

Μέχρι τα τέλη του δέκατου τέταρτου αιώνα, το τυπικό βιβλίο ωρών αποτελούνταν από ημερολόγιο, μαθήματα Ευαγγελίου, ώρες της Παναγίας, ώρες του Σταυρού, ώρες του Αγίου Πνεύματος, δύο προσευχές της Μαρίας: "Obsecro te" και "O intemerata"- Ψαλμοί μετάνοιας και λιτανεία- Γραφείο των νεκρών- και περίπου δώδεκα προσευχές σε αγίους. Αυτό το ετερογενές σύνολο κάλυπτε τις σημαντικότερες πιετιστικές ανησυχίες του χρήστη του ύστερου Μεσαίωνα και της Αναγέννησης και συνέβαλε στην απήχηση του βιβλίου. Η συγχώρεση (ή η αποφυγή) της αμαρτίας αναζητούνταν μέσω των Ψαλμών της Μετανοίας, για παράδειγμα, ενώ οι άγιοι παρακαλούνταν για βοήθεια στην αντιμετώπιση των κινδύνων του τοκετού, των ταξιδιών ή των ασθενειών. Η προσευχή του Γραφείου των Νεκρών μείωνε τον χρόνο που περνούσαν οι αγαπημένοι μας εκλιπόντες στις οδυνηρές φωτιές του καθαρτηρίου. Τα παιδιά μάθαιναν να διαβάζουν από τα βιβλία των ωρών και, ως πολύτιμα κειμήλια, οι τόμοι περνούσαν από γενιά σε γενιά. Οι οικογενειακές ιστορίες καταγράφονταν μερικές φορές στα φύλλα τους.

Εκτός από τις προσευχές, οι εικόνες αποτελούσαν επίσης πόλο έλξης. Ένα τυπικό χειρόγραφο βιβλίο ωρών μπορούσε να περιέχει περίπου δώδεκα εικόνες, μια ιδιωτική πινακοθήκη για να ευχαριστεί το μάτι και να εμπνέει την καρδιά του ιδιοκτήτη της όποτε αυτός ήθελε. Στα περισσότερα σπίτια οι Ώρες της Παναγίας εικονογραφούνταν από τα αγαπημένα γεγονότα της ζωής της Μαρίας γύρω από τη Βρεφική ηλικία του Χριστού, από τον Ευαγγελισμό μέχρι τη Φυγή στην Αίγυπτο. Αυτή η σουίτα περιελάμβανε τα αγαπημένα γεγονότα της ιστορίας των Χριστουγέννων: Γέννηση, Ευαγγελισμός στους βοσκούς και προσκύνηση των Μάγων. Το ημερολόγιο μπορεί να έχει μικρές αλλά διασκεδαστικές απεικονίσεις των εργασιών των μηνών ή των ζωδίων ή και των δύο. Τα μαθήματα των Ευαγγελίων συχνά έπαιρναν επιβλητικές προσωπογραφίες των τεσσάρων Ευαγγελιστών. Οι μετανοητικοί Ψαλμοί θα μπορούσαν να αρχίζουν με μια εικόνα του παραδοσιακού συγγραφέα τους, του Δαβίδ Ρινγκ, ή της πηγής μιας από τις θανάσιμες αμαρτίες του, της Βηθσαβεέ. Το Γραφείο των Νεκρών ξεκινά συχνά με μια απεικόνιση μιας από τις πολλαπλές τελετές της μεσαιωνικής κηδείας - μια εικόνα που παρηγορούσε τους ζωντανούς ενώ προσεύχονταν για τους νεκρούς. Οι νεκροθάφτες εφοδιάζονταν με τη δική τους πινακοθήκη των λαϊκών αγίων.

Τέλος, πρέπει να ειπωθεί ότι οι φωτισμοί μέσα στα βιβλία των ωρών κατατάσσονται μαζί με τις τοιχογραφίες, τα βιτρό, τις ταπισερί και τα πάνελ ως μία από τις μεγάλες αποθήκες της τέχνης του ύστερου Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Μερικοί από τους καλύτερους καλλιτέχνες της περιόδου ζωγράφισαν εικόνες στις σελίδες τους, και οι συλλογές της Βοστώνης είναι ευλογημένες με ένα αντιπροσωπευτικό φάσμα καλλιτεχνικών σχολών και γεωγραφικής παραγωγής. Στα αστέρια περιλαμβάνονται ο Γάλλος καλλιτέχνης Jean Bourdichon (αρ. κατ. 112) και ο Master of the Houghton Miniatures, ο Φλαμανδός εικονογράφος που πήρε το όνομά του από τη συμβολή του στις Emerson-White Hours (αρ. κατ. 116). Άλλοι εικονογράφοι, αν και λιγότερο γνωστοί, είναι εξίσου συναρπαστικοί. Στη Γαλλία, αυτοί περιλαμβάνουν τον Δάσκαλο του Δεσποτικού της Troyes (αρ. κατ. 109) και τον Δάσκαλο των Βουργουνδικών Πρελάτων (αρ. κατ. 110)- στη Φλάνδρα, τους Δασκάλους των Χρυσών Κύλινδροι (αρ. κατ. 115)- και στις Κάτω Χώρες, τον Δάσκαλο των Σκοτεινών Ματιών (αρ. κατ. 128) και τους Δασκάλους του Gijsbrecht van Brederode (αρ. κατ. 125). Ευγενείς ιδιοκτησίες, για τις οποίες η Βοστώνη μπορεί να είναι υπερήφανη.

Η μεγαλύτερη ομάδα του παρόντος καταλόγου, τα βιβλία των ωρών είναι τοποθετημένα σε χονδρική χρονολογική σειρά εντός, αντίστοιχα, των γεωγραφικών περιοχών που αντιστοιχούν στη σημερινή Γαλλία, τη Φλάνδρα, τις βόρειες Κάτω Χώρες, τη Γερμανία, την Αγγλία και την Ιταλία.