III.7. Διακόσμηση βιβλίων & η έλευση της τυπογραφίας

Λίγο αργότερα, εφευρέθηκε και τελειοποιήθηκε γρήγορα η εκτύπωση με κινητούς χαρακτήρες. Η κληρονομιά του σχεδιασμού χειρογράφων, ωστόσο, σήμαινε ότι οι τυπογράφοι συχνά ακολουθούσαν τις παραδόσεις της διάταξης των χειρογράφων. Έβαζαν εσοχές στις γραμμές των τύπων στις αρχές των κεφαλαίων, δημιουργώντας χώρους για τα αρχικά που θα πρόσθετε ο γραφέας ή ο εικονογράφος. Το γεγονός ότι μπορεί να υπάρχουν αρκετές εκατοντάδες αντίτυπα μιας έντυπης έκδοσης, κλιμακώνοντας τον όγκο της απαιτούμενης χειρωνακτικής εργασίας, δεν λαμβανόταν πλήρως υπόψη.

Οι πρώτες δεκαετίες της τυπογραφίας αποκαλύπτουν μεγάλο πειραματισμό στη διακόσμηση των βιβλίων. Οι τυπογράφοι ή οι προστάτες ανέθεσαν σε καλλιτέχνες που είχαν εκπαιδευτεί ως φωτιστές χειρογράφων να διακοσμήσουν μεμονωμένα αντίτυπα των πρώτων τυπωμένων βιβλίων. Η περίφημη Βίβλος του Γουτεμβέργιου που τυπώθηκε στο Μάιντς το 1454-55 έχει επαινεθεί παγκοσμίως για την όμορφη διάταξη και τις όμορφα σχεδιασμένες γραμματοσειρές της. Στο Χάρβαρντ υπάρχει ένα αντίτυπο που είναι εξαιρετικά διακοσμημένο με πένα με κόκκινο και μπλε μελάνι, που ονομάζεται "ανθοφορία". 2 Σε πολλά βιβλία προστέθηκαν στις τυπωμένες σελίδες ιστορημένα αρχικά και οικόσημα (αρ. κατ. 236-37). Ζωγραφισμένα περιθώρια, όπως αυτά στο βιβλίο Historia naturalis του Πλίνιου που τυπώθηκε στη Βενετία το 1472 (αρ. κατ. 238), καθιστούν εύκολη τη σύγχυση ενός τυπωμένου βιβλίου με ένα χειρόγραφο. Ορισμένα βιβλία στάλθηκαν ακομμάτιστα από την πόλη όπου τυπώθηκαν και φωτίστηκαν στη νέα τους τοποθεσία: η Βίβλος του Γουτεμβέργιου διακοσμήθηκε στην Ουτρέχτη3 και ο Πλίνιος στη Φλωρεντία. Η διακόσμηση παρέχει έτσι πληροφορίες για το εμπόριο βιβλίων.

Η επιθυμία να παρέχουν εικονογραφήσεις που θα εμφανίζονταν σε κάθε αντίτυπο μιας έκδοσης οδήγησε τους πρώτους τυπογράφους να χρησιμοποιήσουν νέες τεχνικές. Οι ξυλογραφίες χρησιμοποιήθηκαν από τη δεκαετία του 1470 τόσο στη Βόρεια Ευρώπη όσο και στην Ιταλία. 4 Μια σύνθεση αποτυπώνονταν σε ένα επίπεδο ξύλινο μπλοκ- η επιφάνεια του μπλοκ σκαλιζόταν αφήνοντας μόνο τις ανάγλυφες γραμμές που θα μελάνιζαν και θα τυπώνονταν ταυτόχρονα με το κείμενο. Το ιστορικό Liber chronicarum του Hartmann Schedel (αρ. κατ. 235) και το ευφάνταστο ρομάντζο με τίτλο Hypnerotoma- chia Poliphili (αρ. κατ. 240, βλ. δίπλα) είναι θεαματικά παραδείγματα, εικονογραφημένα με εκατοντάδες ξυλογραφίες. Ένας Δάντης του 1487 στο Μουσείο Gardner συνδυάζει μεγάλες ξυλογραφίες με υπέροχη χειροποίητη εικονογράφηση (αρ. κατ. 248). Η συναφής τεχνική της μεταλλοκοπής χρησιμοποιήθηκε για την εικονογράφηση βιβλίων ωρών, ιδίως εκείνων που τυπώθηκαν στη Γαλλία (αρ. κατ. 244-45).

Μια άλλη τεχνική εικονογράφησης, η χαρακτική, είχε μια πιο προβληματική ιστορία. Οι γραμμές χάραξης χαράσσονται σε μια μεταλλική πλάκα και στη συνέχεια με μελάνι. Το χαρτί πρέπει να πιεστεί μέσα στις μελάνινες γραμμές για να λάβει την εικόνα. Αυτό απαιτούσε μια σελίδα με τυπωμένο κείμενο να περάσει από μια δεύτερη πρέσα. Επιπλέον, λόγω του χρησιμοποιούμενου υλικού, οι χαρακτικές δεν ήταν τόσο ανθεκτικές όσο οι ξυλογραφίες. Λίγες γκραβούρες σχεδιάστηκαν για τον Φλωρεντινό Δάντη του 1481 (αρ. κατ. 247), αλλά στα περισσότερα αντίτυπα, οι γκραβούρες τυπώθηκαν ξεχωριστά και επικολλήθηκαν στο βιβλίο.

Οι εικόνες που δημιουργήθηκαν από ξυλογραφίες και χαρακτικά τον δέκατο πέμπτο αιώνα ήταν εγγενώς ασπρόμαυρες. Όμως η χειρόγραφη παράδοση του φωτισμού με λαμπερά χρώματα παρέμεινε σημαίνουσα. Μερικές φορές το χρώμα παρεχόταν με ζωγραφική ξυλογραφίας με το χέρι μετά την εκτύπωση. 5 Στη Βόρεια Ευρώπη χρησιμοποιήθηκαν ακουαρέλες, αφήνοντας ορατά τα μαύρα περιγράμματα της ξυλογραφίας (αρ. κατ. 114), αλλά στην Ιταλία οι ξυλογραφίες μερικές φορές καλύπτονταν πλήρως με αδιαφανή χρώματα, όπως στο ναπολιτάνικο βιβλίο ωρών του Houghtons (αρ. κατ. 243). Για ένα αντίγραφο μιας γαλλικής μετάφρασης του De casibus virorum etfeminarum illustrium του Boccaccio, που τυπώθηκε στη Μπριζ το 1476, οι ζωντανές αφηγηματικές γκραβούρες χρωματίστηκαν με λαμπρό χρώμα και επικολλήθηκαν στις τυπωμένες σελίδες (αρ. κατ. 66). Αυτοί οι ποικίλοι πειραματισμοί εμπλούτισαν σημαντικά το ενδιαφέρον και τη σπανιότητα των πρώιμων τυπωμένων βιβλίων κατά τη μετάβαση από την εποχή των χειρογράφων.