III.1. Το Ανθρωπιστικό βιβλίο της Φλωρεντίας

Μοναδικό ως προς τη γραφή, τη διακόσμηση και τη διάταξή του, το λεγόμενο all'antica χειρόγραφο οφείλει την ξεχωριστή του εμφάνιση στις προσπάθειες ενός μικρού κύκλου ανθρωπιστών με επικεφαλής τον μορφωμένο καγκελάριο της Φλωρεντίας Coluccio Salutati (1331-1406). Οι ουμανιστές ήταν οπαδοί ενός νέου λογοτεχνικού κινήματος εμπνευσμένου από τον οραματιστή ποιητή Φραγκίσκο Πετράρχη (1304-74), ο οποίος πίστευε ότι η Ιταλία θα μπορούσε να γνωρίσει μια νέα χρυσή εποχή αναβιώνοντας τα εκλεπτυσμένα και πολιτισμένα λατινικά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (αρ. κατ. 215). Για να ανακτήσουν τη γραπτή κληρονομιά των αρχαίων προγόνων τους, οι Salutati ενθάρρυναν τον Poggio Bracciolini (1381-1459) και άλλους να αναζητήσουν σε μοναστηριακές και καθεδρικές βιβλιοθήκες σε όλη την Ευρώπη παραμελημένα κλασικά κείμενα για να τα αντιγράψουν, να τα μελετήσουν και να τα μιμηθούν στα δικά τους γραπτά.

Αισθανόμενος ότι η ομορφιά της γλώσσας έπρεπε να συνδυάζεται με την ομορφιά της μορφής, ένας άλλος προστατευόμενος του Salutati, ο Niccolo Niccoli (1364- 1437), επινόησε μια συμπληρωματική γραφή που ονομάστηκε littera antiqua και με την οποία μεταγράφονταν τα ανακαλυφθέντα αρχαία έργα. Σε ρήξη με τη γοτθική παράδοση των χειρογράφων των δύο προηγούμενων αιώνων, ο Niccoli διαμόρφωσε τα γράμματά του με βάση τις στρογγυλεμένες μινουσκουλές στους τόμους των κλασικών και πατερικών συγγραφέων που είχαν βρει οι φίλοι του, τους οποίους θαύμαζε για την αναγνωσιμότητα και τη σεβάσμια ηλικία τους. Τα βιβλία αυτά, ωστόσο, δεν χρονολογούνταν από την αρχαιότητα, αλλά ήταν ρωμανικά αντίγραφα της δεκαετίας του 1100 (αρ. κατ. 195). Υιοθετώντας άλλα χαρακτηριστικά από αυτούς τους προγοτθικούς κώδικες, οι πρώτοι Φλωρεντινοί ουμανιστές τοποθέτησαν τα κείμενα σε μία στήλη με μακριές γραμμές που πλαισιώνονται από εξαιρετικά αναλογικά πλατιά περιθώρια. Τιτλοφόρησαν τα έργα τους εξ ολοκλήρου με κεφαλαία γράμματα και στόλισαν τα αρχικά με ένα ρομανικό μοτίβο που ονομάζεται bianchi girari, το οποίο αποτελείται από στυλιζαρισμένους περιπλεγμένους μίσχους αμπέλου που αφήνονται λευκοί σε πολύχρωμο έδαφος (αρ. κατ. 194). Προοριζόμενο για χρήση στη μελέτη των ανθρωπιστών ή για να φυλάσσεται από καλλιεργημένους βιβλιόφιλους, το βιβλίο all'antica απέκτησε μια νέα μορφή, η οποία πρόσθεσε στον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Ως μεσαίου ή μικρού μεγέθους φύλλο ή τέταρτο με λεπτοδουλεμένα φύλλα περγαμηνής, ήταν ελαφρύτερο και πιο εκλεπτυσμένο από τους σύγχρονους σχολαστικούς κώδικες. Γύρω στο 1410, τα πειράματα των πρώτων Φλωρεντινών ουμανιστών με το σχεδιασμό βιβλίων είχαν ολοκληρωθεί και είχαν καθιερωθεί όλα τα χαρακτηριστικά που έγιναν τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του βιβλίου all'antica. Τα πρώτα κείμενα που αντιγράφηκαν με το νέο ύφος ήταν κυρίως κλασικοί λατίνοι συγγραφείς (αρ. κατ. 208-10) και οι πατέρες της εκκλησίας (αρ. κατ. 197). Ακολούθησαν ελληνικά έργα σε λατινική μετάφραση (αρ. κατ. 194, 211-13). Τέλος, προστέθηκαν τα συγγράμματα των ίδιων των ουμανιστών και των "τριών φλωρεντινών στεφανιών", του Δάντη Αλιγκιέρι (1265-1321), του Πετράρχη και του Τζιοβάνι Μποκάτσιο (1313-75), τα έργα των οποίων είχαν αποκτήσει μια θέση παρόμοια με εκείνη των κλασικών (αρ. κατ. 196, 214-18). Ένας πρώιμος θαυμαστής και συλλέκτης αυτών των χειρογράφων ήταν ο πολυμαθής ηγεμόνας της Φλωρεντίας Cosimo de' Medici (1389-1464) (κατ. αρ. 194). Η σφραγίδα έγκρισής του συνέβαλε σημαντικά στην ταχεία και ευρεία επιτυχία του φλωρεντινού ουμανιστικού βιβλίου. Μέσα σε είκοσι χρόνια, η γραφή littera antiqua και η διακόσμηση bianchi girari έγιναν κοινός τόπος στα χειρόγραφα σε ολόκληρη την Ιταλία, συγχωνευόμενες με τις υπάρχουσες τεχνοτροπίες για να δημιουργήσουν τοπικές παραλλαγές.

Μέχρι τη δεκαετία του 1440 οι Φλωρεντινοί εικονογράφοι, κυρίως ο Filippo diMatteo Torelli (1408/10-68), δημιούργησαν νέες διακοσμήσεις για να προσδώσουν μια γεύση αρχαιότητας στα ανθρωπιστικά χειρόγραφα και να ενισχύσουν περαιτέρω το κύρος τους. Πλαισίωσαν τα εξώφυλλα που τιτλοφορούνταν με ζωγραφισμένα χρυσά γράμματα με ολόσωμες ή τρίπλευρες λευκές μπορντούρες, τις οποίες γέμισαν με νατουραλιστική χλωρίδα και πανίδα, και χρυσούς δίσκους που προέρχονταν από γοτθικά χειρόγραφα, καθώς και με νέα μοτίβα που αντλήθηκαν από την κλασική τέχνη, ιδίως από τη γλυπτική και τα νομίσματα. Γυμνά αγόρια, τα λεγόμενα putti, περιφέρονταν ανάμεσα στα αμπέλια και στήριζαν δάφνινα στεφάνια που περιείχαν το οικόσημο του ιδιοκτήτη του βιβλίου (αρ. κατ. 196-97). Εξιδανικευμένα πορτρέτα σεβαστών αρχαίων και ουμανιστών συγγραφέων διακηρύσσουν τη συγγραφή του περιεχομένου ενός βιβλίου (αρ. κατ. 208-9, 212-14). Από τη δεκαετία του 1460 τα χειρόγραφα all'antica αποκτούν κλασικίζουσες σελίδες τίτλου που καταλαμβάνονται αποκλειστικά από ένα περίτεχνο κλιπ (ή στρογγυλό) που περικλείει τον τίτλο ή την περιγραφή του έργου και το όνομα του συγγραφέα ή/και του μεταφραστή, γραμμένο με υπέροχα χρυσόστομα κεφαλαία γράμματα (αρ. κατ. 197, βλ. δίπλα). Πολλές από αυτές τις στυλιστικές εξελίξεις προήλθαν από τον φλωρεντινό βιβλιοπώλη Vespasiano da Bisticci (1421-98), ο οποίος απέκτησε μεγάλη επιτυχία και φήμη μέσω της εμπορίας του ανθρωπιστικού βιβλίου και της διάδοσής του σε ολόκληρη την Ιταλία και πέραν αυτής. Απασχόλησε γραφείς και καλλιτέχνες για την παραγωγή χειρογράφων με τα καλύτερα κλασικά και ουμανιστικά κείμενα στο φλωρεντινό ύφος για τους κερδοσκόπους επισκέπτες του καταστήματός του στη Φλωρεντία (αρ. κατ. 212), ενώ παράλληλα προμήθευε κατά παραγγελία πολυτελείς τόμους στις βιβλιοθήκες των πριγκίπων της εκκλησίας και του κράτους σε όλη την Ευρώπη (αρ. κατ. 196). Με ένα μείγμα οξυδέρκειας και γοητείας, ο Vespasiano μετέτρεψε το all'antica χειρόγραφο, που αρχικά ήταν προϊόν μιας φλωρεντινής οικοτεχνίας έρευνας, σε ένα προσοδοφόρο διεθνές φαινόμενο.