III.5. Αναγεννησιακά λειτουργικά βιβλία

Τα ακόλουθα οκτώ εξαιρετικά διακοσμημένα βιβλία κατασκευάστηκαν όλα για χρήση σε εκκλησίες και μοναστήρια, κατά παραγγελία κυρίως από ή για υψηλά ιστάμενους κληρικούς. Μια δεύτερη αντιφατική πτυχή των λειτουργικών χειρογράφων αυτής της περιόδου είναι ότι πολλά από αυτά γράφτηκαν και φωτίστηκαν με το χέρι αφότου η εφεύρεση της τυπογραφίας είχε εδραιωθεί στην Ιταλία, 2 επιβεβαιώνοντας έτσι ότι τα χειρόγραφα μπορούσαν ευκολότερα από τις τυπωμένες εκδόσεις να προσαρμοστούν στις συγκεκριμένες λειτουργικές προτιμήσεις των επιμέρους θρησκευτικών ιδρυμάτων.

Το ακόλουθο κεφάλαιο περιλαμβάνει παραδείγματα των περισσότερων από τα βασικά λειτουργικά κείμενα που χρησιμοποιήθηκαν στην Αναγέννηση. Τα βιβλία αυτά τείνουν να είναι μεγάλα, ώστε να είναι πιο εύκολα ορατά όταν ανοίγονται σε βωμούς ή ψηλά αναλόγια. 3 Η Θεία Ευχαριστία, ή η Λειτουργία, ήταν η πιο επίσημη λειτουργία στις χριστιανικές εκκλησίες -που απαιτούσε από τον τελετάρχη να κάνει αυτοκάθαρση εκ των προτέρων (κατ. αρ. 22l)- και τα απαραίτητα κείμενα εμφανίζονται στα δεσποτικά βιβλία. 4 Η προσευχή του καθαγιασμού, γνωστή ως κανόνας της Θείας Λειτουργίας, είναι κεντρική για τη Θεία Ευχαριστία και στα φωτισμένα ιερολόγια προηγούνταν συνήθως μια εικόνα της Σταύρωσης- οι πρώτες λέξεις του κανόνα είναι Te igitur, και το αρχικό Τ συχνά ιστορείτο με την εικόνα ενός ιερέα που τελούσε τη Θεία Λειτουργία (κατ. αρ. 78 και 242). 5 Συμπληρωματικά με το λειτουργικό βιβλίο είναι το βαθμολόγιο, το λειτουργικό βιβλίο που περιέχει τα μουσικά άσματα που ψάλλονται στις λειτουργίες καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Οι παραγγελίες βιβλίων χορωδίας ήταν συχνά τόσο περίτεχνες που περισσότεροι από ένας μικρογράφοι εργάζονταν για την ολοκλήρωσή τους. Για παράδειγμα, το Gradual των Wellesley Colleges Durant φωτίστηκε εκτενώς στη Βενετία τη δεκαετία του 1430 από δύο κύριους μικρογράφους (αρ. κατ. 224). Στον κύκλο του που απεικονίζει τις χριστο- λογικές εορτές, η Πεντηκοστή φωτίστηκε από τον Δάσκαλο της Επιτροπής Donato με το περιστέρι του Αγίου Πνεύματος να αιωρείται πάνω από ένα πλήθος αποστόλων και την Παναγία. 6 Ένας δεύτερος καλλιτέχνης, που σήμερα ονομάζεται Master Wellesley, απεικόνισε τον Αναστημένο Χριστό να στέκεται πάνω στον τάφο του σε μια υπέροχη σελίδα που εγκαινιάζει τους ψαλμούς για το Πάσχα (αρ. κατ. 224, φ. 189r).

Ο κύκλος των οκτώ ακολουθιών, γνωστός ως Θεία Λειτουργία, που απαγγέλλονταν καθημερινά στα μοναστικά ιδρύματα, απαιτούσε επίσης εξειδικευμένα βιβλία: το breviary για τα κείμενα και το αντιφωνικό και το ψαλτήρι ( psalterium ) για τις μουσικές ψαλμωδίες. Ένα breviary που φωτίστηκε στη Βενετία ή την Πάδοβα από έναν μικρογράφο γνωστό ως Petrus V-, είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά αναγεννησιακά χειρόγραφα στην Αμερική (αρ. κατ. 223). Οι εικόνες στο άνοιγμα του ψαλτηρίου του απεικονίζουν μεν ευλαβικά τον Δαβίδ δακτύλιο σε προσευχή, αλλά το αστραφτερό χρυσό αρχιτεκτονικό περίγραμμα και ο ψευδαισχυντισμός της "σκισμένης" περγαμηνής σελίδας φαίνεται να απευθύνονται σε έναν προστάτη με εκλεπτυσμένη γνώση της τέχνης της κλασικής αρχαιότητας.

Οι καθεδρικοί ναοί και τα εύπορα μοναστικά ιδρύματα παρήγγειλαν περίτεχνα σύνολα βαθμίδων και αντιφωνημάτων. Η έκθεση περιλαμβάνει δύο χορολόγια, ένα αντιφωνικό και ένα ψαλτήρι, τα οποία συγκαταλέγονται μεταξύ των δεκατεσσάρων σωζόμενων από το μοναστήρι των Βενεδικτίνων San Sisto της Piacenza (αρ. κατ. 225-26). Στο αντιφωνικό, ένας λεπτοδουλεμένος Ευαγγελισμός κατοικεί στο αρχικόM του Missus est Gabriel, το άσμα για τον εσπερινό πριν από την πρώτη Κυριακή των Εισοδίων. Η οικεία σκηνή χρησιμοποιείται κατάλληλα για την έναρξη του χριστολογικού κύκλου σε αυτό το temporale, ενώ η ίδια εικονογραφία χρησιμοποιούνταν συχνά σε ένα sanctorale για την εικονογράφηση της εορτής του Ευαγγελισμού (25 Μαρτίου). Το εξώφυλλο του ψαλτηρίου είναι ακόμη πιο πλούσια διακοσμημένο: στο αρχικό Β του Beatus vir (ψαλμός l) εικονίζονται ο Δαβίδ ο ψαλμωδός και από κάτω ο Άγιος Ιερώνυμος στο γραφείο του, σηματοδοτώντας τη γνώση των μοναχών για τα σχόλια του Ιερώνυμου στους ψαλμούς (κατ. αρ. 226, φ. lr, βλ. δίπλα). Στο σύνθετο πλαίσιο υπάρχουν πορτραίτα του Αγίου Βενέδικτου, ιδρυτή του τάγματος, και πολλών άλλων αγίων που σέβονταν οι μοναχοί του San Sisto. Σε άλλα σημεία του ψαλτηρίου απεικονίζονται οι ίδιοι οι μοναχοί του San Sisto -με μεγαλύτερο ενδιαφέρον έναν Αφρικανό μοναχό και έναν άλλο που φέρει μια μάνδρα με το όνομά του, Frater Ambrosius- αντί των πιο συνηθισμένων εικόνων προφητών ή αγίων (κατ. αρ. 225, εικ. 6r και lOr). Η επιμονή των χειρόγραφων βιβλίων χορωδίας ακόμη και στον 17ο αιώνα επαληθεύεται σε ένα τεράστιο αντιφωνικό που αναγνωρίστηκε πρόσφατα ως ένα από τα έντεκα βιβλία χορωδίας που κατασκευάστηκαν για το Δομινικανό μοναστήρι της Santa Maria dell'Arco στην Sant Anastasia κοντά στη Νάπολη αμέσως μετά το 1600 (αρ. κατ. 227). 7 Για την εορτή της μεταστροφής του Αγίου Παύλου (25 Ιανουαρίου), ο μικρογράφος έχει απεικονίσει τον άγιο να καταρρέει δίπλα στο άλογό του, προστατεύοντας το πρόσωπό του από το όραμα του Χριστού στα σύννεφα από πάνω.

Ειδικές λειτουργίες και άλλες τελετές που θα τελούνταν μόνο από επίσκοπο περιέχονται σε χειρόγραφα γνωστά ως pontificals. Στο πλούσια εικονογραφημένο "Calderini Pontifical", ένας επίσκοπος απεικονίζεται γοητευτικά να ευλογεί τυρί, γάλα και μέλι- και σε ένα άλλο αρχικό, ευλογεί σταφύλια στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (κατ. αρ. 220, ff. 32v-33r). Η μικρογραφία σε ένα δεύτερο ποντιφικό απεικονίζει έναν επίσκοπο να ευλογεί μια βασίλισσα κατά τη στέψη της (κατ. αρ. 222, φ. 125v). Τα περιθώρια διακοσμούνται περαιτέρω με εξαίσια ποικιλόχρωμα φύλλα και πουλιά με πένα, που δεν έχουν καμία αναγκαία σχέση με το κείμενο, αλλά ενισχύουν σημαντικά την ομορφιά της σελίδας.