II.8. Κοσμικές απολαύσεις: Ψυχαγωγία

Μπροστά του ήταν μια υπηρέτρια που διάβαζε ένα μακρύ ρομάντζο....Μια κυρία, επίσης, μπήκε στον οπωρώνα και ξάπλωσε πάνω στο πανί για να ακούσει. Ήταν οι γονείς της υπηρέτριας". 1 Αυτή η οικογενειακή σκηνή ανάγνωσης και ακρόασης εισάγει μια κοινή πρακτική στην υψηλή και ύστερη μεσαιωνική κοσμική ζωή, κατά την οποία είδη όπως το ρομάντζο, η ρωμαϊκή ή σύγχρονη ιστορία και η ηθική φιλοσοφία, μεταξύ άλλων, διαβάζονταν δυνατά και συζητούνταν τόσο συχνά όσο συχνά τα κοιτούσαν ή τα διάβαζαν σιωπηλά.

Η πρακτική της εκπαιδευτικής ανάγνωσης περιελάμβανε τη δραστηριότητα ικανών αναγνωστών που μπορούσαν να εξωραΐζουν και να σχολιάζουν κείμενα καθώς τα διάβαζαν δυνατά σε ομάδες που συγκεντρώνονταν για διαπαιδαγώγηση. 3 Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιήθηκε εκτός της σχολικής τάξης για λόγιους όπως ο βασιλιάς Κάρολος Ε΄, ο οποίος πριν από το δείπνο τον χειμώνα άκουγε "δίκαιες ιστορίες, ιερές γραφές ή τα Faits des Romains ή τα Moralites des philosophes" 4. Η ανάγνωση δυνατά μπορούσε να καταπνίξει ακόμη και πολιτικές αναταραχές, όπως όταν ο δούκας Λουδοβίκος των Βουρβόνων, τις ημέρες που ακολούθησαν τη δολοφονία, το 1407, του ανιψιού του, αδελφού του βασιλιά, προσκαλούσε επανειλημμένα τους αυλικούς σε δείπνα στα οποία επέβαλε τη σιωπή και διάβαζε δυνατά τις πράξεις "των διασημότερων πριγκίπων, των πρώην βασιλιάδων της Γαλλίας και άλλων άξιων τιμής ανδρών" προκειμένου να ηρεμήσουν τα πνεύματα.

Όταν οι ιδιοκτήτες άνοιγαν βιβλία από τις βιβλιοθήκες τους, συχνά έβρισκαν φωτισμούς που καθοδηγούσαν την ερμηνεία των κειμένων ή υποκινούσαν τη φαντασία τους. Για παράδειγμα, το Chronique anonyme universelle (αρ. κατ. 178), το οποίο περιγράφει την ιστορία του ως "γενεαλογία της Βίβλου" και παραθέτει την αρχή του βιβλίου της Γένεσης, ενισχύει αυτό το μήνυμα ανοίγοντας τον οπτικό του κύκλο με μια σειρά σκηνών της Δημιουργίας, ενός είδους που παραδοσιακά συναντάται στις γαλλικές βίβλους. 6 Αυτό το βιβλικό πλαίσιο προσέδιδε πρόσθετο κύρος στις ιστορίες των παπών, των Γάλλων και Άγγλων βασιλιάδων και των αυτοκρατόρων της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που περιέχονται στο Chronique. Ομοίως, η συγγραφέας Christine de Pizan, παρουσιάζοντας το Livre de trois Vertus (αρ. κατ. 182), έβαλε τον Master της Cite des Dames να προσαρμόσει μια σύνθεση που χρησιμοποιείται συνήθως για την αναπαράσταση ακαδημαϊκών διαλέξεων. Στην εικόνα αυτή η Prudence απευθύνεται σε γυναίκες όλων των βαθμίδων για το πώς να λειτουργούν στον κόσμο. Τα διαφορετικά στυλ ντυσίματος που φορούν οι γυναίκες αντικατοπτρίζουν και παραδειγματίζουν τις διαφορετικές κοινωνικές καταβολές των ακροατών -και των αναγνωστών-. Οι γαλλικές μεταφράσεις του βιβλίου Ah urbe condita του Λίβιου (αρ. κατ. 188-89) χρησιμοποιούν φωτισμούς που σκηνοθετούνται με ενδυμασία του 15ου αιώνα για να συμπυκνώσουν γεγονότα από το κείμενο, επιτυγχάνοντας έτσι μια οπτική μετάφραση που ενίσχυσε και διαμόρφωσε την κατανόηση της αρχαιότητας από τους αναγνώστες του ύστερου Μεσαίωνα.

Επειδή καλλιτέχνες όπως ο Dunois Master εικονογραφούσαν διαφορετικά είδη -στην προκειμένη περίπτωση, ένα ρομάντζο του Λάνσελοτ (αρ. κατ. 186) και έναν Λίβιο (αρ. κατ. 188)- η εφαρμογή κοινών προτύπων δημιούργησε διασταυρούμενα αποτελέσματα, όπως η σύνδεση των ρωμαϊκών και μεσαιωνικών στρατιωτικών ηγετών με ήρωες ρομαντικών έργων. Όπως η επανάληψη των οπτικών προτύπων, έτσι και η ένωση κειμένων σε ένα και μόνο χειρόγραφο ενθάρρυνε την πολιτισμική απομάκρυνση. Για παράδειγμα, η παράθεση του ανώνυμου La forme qu'on tenoit aux Tournois και του Le livre des tournois του δούκα Rene dAnjou σε ένα χειρόγραφο (αρ. κατ. 185) που έγινε κατά τη διάρκεια της ζωής του Rene αντιπαραβάλλει μια περιγραφή του τρόπου με τον οποίο στήνονταν τα τουρνουά την εποχή του βασιλιά Αρθούρου με την πολύ παρόμοια εξήγηση του Rene για το πώς θα έπρεπε να διεξάγονται τα τουρνουά του 15ου αιώνα. Τέτοιες ιπποτικές αναπαραστάσεις του παρόντος με τη μορφή του παρελθόντος (στο συγκεκριμένο παράδειγμα, παρουσιάζοντας τον Ρενέ ως νέο Αρθούρο) ήταν ευρέως δημοφιλείς τον δέκατο πέμπτο αιώνα.

Είτε ασχολούνταν με την εξουσία και την πολιτική, είτε με τις αυλικές ενασχολήσεις, είτε με τις παραδεδομένες φιλοσοφικές και ιστορικές γνώσεις, τα βιβλία αυτά διαβάζονταν δυνατά, συζητούνταν, βουτούσαν και θυμόντουσαν, και η εικονογράφησή τους έπαιζε σημαντικό ρόλο στη διευκόλυνση της πρόσληψής τους.