II.5. Αγάπη & Θάνατος: Η τέχνη της αφοσίωσης

Ενώ η λατρεία καθορίζει την ομάδα, η αφοσίωση χαρακτηρίζει το ευσεβές ή ακόμη και το άγιο άτομο. Για να κρίνουμε, ωστόσο, από τις λατρευτικές εικόνες του ύστερου Μεσαίωνα, η εσωτερικότητα απαιτούσε άφθονη εξωτερική έκφραση. Οι λατρευτικές εικόνες σχεδιάστηκαν όχι απλώς για να στηρίξουν, αλλά και για να διαμορφώσουν τη λατρευτική εμπειρία των θεατών. Υπόδειγμα και εμπειρία ήταν στενά συνδεδεμένες: η εσωτερικότητα σφραγίστηκε στο καλούπι των φανταστικών εικόνων, οι οποίες με τη σειρά τους ανταποκρίνονταν σε όλο και πιο περίπλοκες λατρευτικές ρουτίνες. Καμία περίοδος στην ιστορία του χριστιανισμού δεν αποδείχθηκε τόσο γόνιμη όσον αφορά τη δημιουργία νέων ειδών εικόνων ή τόσο παραγωγική απλώς από την άποψη του όγκου των εικόνων που παρήχθησαν. Από τη μία πλευρά, ο ύστερος Μεσαίωνας παρήγαγε εξαίσια, ιδιαίτερα εξατομικευμένα έργα τέχνης. Από την άλλη, υπήρξε μάρτυρας των απαρχών της σύγχρονης μαζικής παραγωγής, και όχι μόνο στον τομέα της τυπογραφίας. Η υπερπαραγωγή εικόνων αποτελεί βασικό μέρος του υπόβαθρου της προτεσταντικής μεταρρύθμισης, η οποία με τη σειρά της οδήγησε στην καταστροφή εικόνων σε πρωτοφανή κλίμακα.

Οι ζωές του Χριστού, ιδίως το Πάθος του (αρ. κατ. 117, 137, 151), και της μητέρας του, της Παναγίας, μαζί με τις εικόνες των αγίων, κυριάρχησαν στη λατρευτική φαντασία. Οι αγιογραφικές εικόνες, ειδικότερα, μπορούσαν να εισάγουν στοιχεία τόσο του έπους όσο και του ρομαντισμού σε θρησκευτικά θέματα. Για παράδειγμα, σε ένα ιταλικό λατρευτικό βιβλίο (αρ. κατ. 136) που αποτελείται εξ ολοκλήρου από εικόνες, οι οποίες προορίζονταν να χρησιμεύσουν ως προτροπές για διαλογισμό ανεξάρτητα από οποιοδήποτε κείμενο, ένας τολμηρός Άγιος Γεώργιος, η ενσάρκωση της ιππικής ανδρείας, σώζει μια προσευχομένη πριγκίπισσα (ίσως μια μορφή με την οποία θα μπορούσε να ταυτιστεί ο ιδιοκτήτης του βιβλίου) από έναν δράκο με ελικοειδή λαιμό που αναγνωρίζεται από μια μεταγενέστερη επιγραφή ως το "θηρίο της Αποκάλυψης". Οι εικόνες του Χριστού, θα μπορούσε να υποτεθεί, απευθύνονταν στους άνδρες και εκείνες της Μαρίας στις γυναίκες. Η ανάθεση των ρόλων των δύο φύλων, ωστόσο, δεν ήταν καθόλου τόσο απλή. Στην ευπάθειά του, το σώμα του Χριστού ήταν θηλυκοποιημένο- ως υποδειγματική ενσάρκωση της αφοσίωσης, η Μαρία, στο σώμα της οποίας ο Χριστός πήρε σάρκα, χαρακτηρίστηκε ως ιερέας. Οι λατρευτικές εικόνες δεν είχαν πάντα αφηγηματικό χαρακτήρα. Μη αφηγηματικές εικόνες, όπως ο Άνθρωπος των Θλίψεων (αρ. κατ. 128, 133, 228), το Arma Christi (διακριτικά των Παθών, ιδίως οι πληγές του Χριστού) (αρ. κατ. 139, 140), το Άγιο Όνομα (αρ. κατ. 141), η Παναγία της Ταπεινοφροσύνης (αρ. κατ. 129) ή η Μαρία ως υπόδειγμα κατάνυξης (αρ. κατ. 103), παρείχαν εστιακά σημεία για παρατεταμένο διαλογισμό σχετικά με το νόημα και την προσωπική σημασία της ιστορίας της σωτηρίας.

Οι μεσαιωνικές λατρευτικές εικόνες του ύστερου Μεσαίωνα μπορεί να φανούν στον σύγχρονο θεατή μπαρόκ, ακόμη και παράξενες, λόγω της εμμονικής εστίασής τους στις υλικές, σωματικές εκδηλώσεις της ευσέβειας, ιδίως στο σώμα του Χριστού. Λόγω, ωστόσο, της Ενσάρκωσης (το δόγμα σύμφωνα με το οποίο ο Θεός πήρε σάρκα στο πρόσωπο του πάσχοντος Χριστού), η ύλη παρείχε μια πύλη προς το θείο.