II.3. Πριν από το Βιβλίο των Ωρών: Το Ψαλτήριο και άλλα βιβλία προσευχής

Εν μέρει ιδιαίτερα εξατομικευμένο, εν μέρει όχι λιγότερο τυποποιημένο, το είδος αξίζει το προσωνύμιο του "μπεστ σέλερ" του ύστερου Μεσαίωνα. Η προσευχή, ωστόσο, δεν απαιτούσε εικόνες ως συνοδεία. Για το μεγαλύτερο μέρος της πρώτης χριστιανικής χιλιετίας, τα βιβλία προσευχής παρέμειναν χωρίς εικόνες. Η ιστορία του εικονογραφημένου προσευχητικού βιβλίου είναι έτσι ταυτόχρονα μια ιστορία της ανάπτυξης της στάσης απέναντι στην οπτική και την οπτικοποίηση.

Το σημαντικότερο προηγούμενο για το βιβλίο ωρών ήταν το εβραϊκό Ψαλτήριο στη λατινική μετάφραση της Βουλγάτας (μία από τις πολλές τέτοιες μεταφράσεις που κυκλοφόρησαν κατά τον Μεσαίωνα). Αν και η μεσαιωνική εικονογράφηση των ψαλτηρίων εκτείνεται μέχρι την περίοδο των Καρολιδών (δηλαδή τον όγδοο και τον ένατο αιώνα), για πρώτη φορά άνθισε σε σημαντική κλίμακα κατά τον Υψηλό Μεσαίωνα. Πολλά από τα πρώτα εικονογραφημένα παραδείγματα κατασκευάστηκαν για γυναίκες, είτε μοναχές είτε ευσεβείς αριστοκρατικές κυρίες (αρ. κατ. 95). Από τα τέλη του ενδέκατου αιώνα, αλλά όλο και περισσότερο κατά τον δωδέκατο αιώνα, τα ψαλτήρια, είτε για μοναστηριακή είτε για λαϊκή χρήση, έλαβαν μερικές φορές μακροσκελείς προλογικούς κύκλους εικόνων της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης (αρ. κατ. 97). Στα πιο πλούσια παραδείγματα, οι κύκλοι αυτοί μπορεί να περιλαμβάνουν εκατό ή και περισσότερες εικόνες. Μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις κάθε ψαλμός λάμβανε τη δική του εικονογράφηση, συνήθως με τη μορφή ενός μικρού αρχικού. Πολύ πιο συνηθισμένη ήταν η κατανομή των αφηγηματικών σκηνών μεταξύ των λειτουργικών τμημάτων των ψαλμών (στις μη μοναστικές εκκλησίες, οι ψαλμοί 1,26, 38, 52,68, 80,97 και 109), τα οποία καθόριζαν τα σύνολα που ψάλλονταν στη Θεία Λειτουργία τις διάφορες ημέρες της εβδομάδας, έτσι ώστε και οι 150 ψαλμοί να εκτελούνται κατά τη διάρκειά της (κατ. αρ. 96,98). Σε άλλα ψαλτήρια, οι ψαλμοί χωρίζονται σε τρεις ομάδες των πενήντα (ψαλμοί 1, 51, 101). Ο συνδυασμός των δύο συστημάτων παρήγαγε μια δεκαπλάσια διαίρεση, αυξάνοντας έτσι τον αριθμό των ευκαιριών για εικονογράφηση.

Εκτός από τη μετατροπή του Ψαλτηρίου σε χριστιανικό βιβλίο (με, για παράδειγμα, τη ζωή του Δαβίδ να αποτελεί τυπολογική πρόβλεψη της ζωής του Χριστού), οι προλογικοί κύκλοι παρείχαν σημαντικές εικονογραφικές ενότητες που, εκτός από τις λεζάντες, ήταν εντελώς ελεύθερες από κείμενο. Οι λαϊκές λεζάντες μπορούν, αλλά δεν χρειάζεται, να παραπέμπουν σε λαϊκό αναγνωστικό κοινό. Σε ορισμένους ψαλμούς, το θέμα του Δαβίδ ως συγγραφέα των ψαλμών και τύπου του Χριστού έλαβε ακόμη μεγαλύτερη επεξεργασία υπογραμμίζοντας την αλληγορική ερμηνεία των ψαλμών (αρ. κατ. 99).

Εκτός της Γαλλίας, των Κάτω Χωρών και, σε μικρότερο βαθμό, της Αγγλίας και της Ιταλίας, το ψαλτήρι και, αργότερα, το βιβλίο των ωρών, δεν εκτόπισαν ποτέ μια παλαιότερη και συχνά πιο ευέλικτη μορφή προσευχητικού βιβλίου, γνωστή απλώς ως liber precum (ή προσευχητάριο). Αυτός ο τύπος λατρευτικού βιβλίου, που είχε τις ρίζες του στην περίοδο των Καρολιδών, παρέμεινε ιδιαίτερα δημοφιλής στη Γερμανία, όπου, μέχρι τον 15ο αιώνα, πολυάριθμα παραδείγματα ήταν εικονογραφημένα με εκτυπώσεις και σχέδια, ορισμένα κολλημένα (αρ. κατ. 70, 72), άλλα τυπωμένα απευθείας στην περγαμηνή ή στο χαρτί.

Σε όποια μορφή και αν έχουν, τα εικονογραφημένα προσευχητάρια παρέχουν εξαιρετική εικόνα της αλληλεπίδρασης κειμένου και εικόνας, εικόνας και φαντασίας και, όχι λιγότερο σημαντικό, της ευαίσθητης αλληλεπίδρασης της θρησκευτικής υποκειμενικότητας και της ποιμαντικής πειθαρχίας.