II.7. Η άνοδος των επαγγελμάτων: Ιατρικής & Δικαίου

Υπό αυτή την έννοια, αν και οι ιατρικές και νομικές δραστηριότητες αποτελούσαν μέρος των ανθρώπινων κοινωνιών από τότε που υπάρχουν γραπτές καταγραφές, 1 η ιατρική και η νομική άρχισαν να διακρίνονται ως επαγγέλματα μόνο κατά τη διάρκεια του δέκατου τρίτου αιώνα, όταν καθιερώθηκαν ως πανεπιστημιακές ειδικότητες. Η λογοτεχνία του δικαίου και της ιατρικής έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα. Στην αρχαία Ρώμη η άσκηση του δικαίου παρήγαγε μια ποικιλία γραπτών έργων. 2 Μετά την πτώση της Δυτικής Αυτοκρατορίας, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός (r. 527-65 μ.Χ.) έβαλε τους δικηγόρους του να συνοψίσουν και να επικαιροποιήσουν το σώμα του ρωμαϊκού δικαίου. Τα αποτελέσματα αυτού του έργου δημοσιεύθηκαν σε πέντε τόμους μεταξύ 533 και 565, που αργότερα έγιναν γνωστά ως Corpus iuris civilis -βασικά έργα για την ανάπτυξη της δυτικής νομολογίας. 3 Παράλληλα, όταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μεταπήδησε στον χριστιανισμό κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κωνσταντίνου (306-37 μ.Χ.), η εκκλησία δημιούργησε το δικό της νομικό σύστημα και ανέπτυξε κανόνες για τη διακυβέρνηση και τη λατρεία, οι οποίοι δημοσιεύθηκαν ως κείμενα του κανονικού δικαίου. Κατά τα επόμενα 500 χρόνια -καθώς η συλλογή του Ιουστινιανού έπεσε σε μεγάλο βαθμό σε αχρηστία και η νομική διαδικασία στη Δύση ακολουθούσε ως επί το πλείστον τα τοπικά και περιφερειακά έθιμα- το κανονικό δίκαιο συνέχισε να αναπτύσσεται και να επεκτείνεται.

Οι σημαντικότερες πηγές της ιατρικής προέρχονταν από την ελληνική επιστημονική γραφή και από τον ισλαμικό κόσμο. Η πρώτη περιελάμβανε μια συλλογή ιατρικών πραγματειών που αποδίδεται στον Ιπποκράτη (τέλη του πέμπτου ή αρχές του τέταρτου αιώνα π.Χ.)- περιγραφές φαρμακευτικών βοτάνων από τον Διοσκουρίδη τον πρώτο αιώνα μ.Χ.- και τις ανατομικές μελέτες του Γαληνού (πεθ. γύρω στο 200 μ.Χ.). Μεταξύ του έβδομου και του δωδέκατου αιώνα οι μουσουλμάνοι λόγιοι στη Μέση Ανατολή και την Ιβηρική Χερσόνησο μετέφρασαν ελληνικά κείμενα στα αραβικά και άρχισαν να προσθέτουν νέο υλικό, μεταξύ των οποίων ο σημαντικός Κανόνας του Αβικέννα (περ. 980-1037) και τα ιατρικά συγγράμματα του Αβερρόη (1126-98). 5 Αυτή η αυξημένη διαθεσιμότητα της ιατρικής βιβλιογραφίας υποκίνησε την πρακτική δραστηριότητα: Το Σαλέρνο, στη νότια Ιταλία, έγινε κέντρο ιατρικής πρακτικής στα μέσα της δεκαετίας του 900, εγκαινιάζοντας ένα δομικό πρότυπο για τη σύγχρονη ιατρική.

Η ενέργεια της "Αναγέννησης του δωδέκατου αιώνα" (περ. 1050 - 1225) πυροδότησε πολιτιστικές εξελίξεις, ιδίως στην εκπαίδευση και την επαγγελματική εξειδίκευση. Τον ενδέκατο αιώνα οι Ιταλοί λόγιοι είχαν εργαστεί για την αποκατάσταση των κειμένων του ρωμαϊκού δικαίου, ανακτώντας ολόκληρο το Corpus μέχρι το 1125. Γύρω στο 1140 ο Γρατιανός παρήγαγε την πρώτη αναδημοσίευση του Decretum, μιας συλλογής αποσπασμάτων από πατερικές και εκκλησιαστικές πηγές με σκοπό να δομήσει και να επιλύσει αντιφατικές ιδέες μεταξύ των ιστορικών και νομοθετικών κειμένων της εκκλησίας. 7 Γύρω στο 1150, το Corpus του Ιουστινιανού και το Decretum του Γρατιανού χρησιμοποιήθηκαν ως τα πρώτα εγχειρίδια σε ιδιωτικές νομικές σχολές στη Μπολόνια- ιδιωτικές σχολές άνοιξαν γρήγορα και σε άλλες ιταλικές πόλεις και στη Βόρεια Ευρώπη. 8 Μέχρι τον δέκατο τρίτο αιώνα η κλιμακούμενη εστίαση στη μάθηση είχε ευνοήσει τη δημιουργία πανεπιστημίων, όπου η θεσμοθέτηση της νομικής και της ιατρικής παρείχε έγκυρα προγράμματα σπουδών και επαγγελματικά πτυχία που καθόρισαν σημεία αναφοράς για τη θεωρία και την πρακτική αυτών των κλάδων.

Τα σημαντικότερα κείμενα για τη μελέτη και την άσκηση του δικαίου ήταν το Digestum vetus και ο Codex του Ιουστινιανού (κατ. αρ. 170-71) και το Decretum του Γρατιανού για το κανονικό δίκαιο. Το Digest και το Decretum ήταν οργανωμένα διδακτικά, παρουσιάζοντας μελέτες περιπτώσεων και συζητήσεις που εξέταζαν διάφορες λύσεις σε νομικά ζητήματα. Μετά το Decretum, οι κανόνες και τα διατάγματα που εκδόθηκαν υπό διάφορους πάπες οργανώθηκαν και δημοσιεύθηκαν ως επίσημα εγχειρίδια κανονικού δικαίου στην εποχή τους: τα Decretals του Γρηγορίου Θ΄ 10 (r. 1227-41) το 1234, τα Decretals του Βονιφάτιου Η΄ 11 (r. 1294-1303) (κατ. αρ. 172) και τα Constitutiones Clementinae του Κλήμεντα Ε΄ (r. 1305-14). 12 Μετά από τρία έως πέντε έτη σπουδών, οι δικηγόροι που είχαν εκπαιδευτεί σε πανεπιστήμια περνούσαν από διαδικασίες εισαγωγής που θα τους έδιναν τα προσόντα να ασκούν το επάγγελμα σε κοσμικά ή εκκλησιαστικά δικαστήρια.

Η διδασκαλία της ιατρικής καθιερώθηκε πλήρως στα πανεπιστήμια του Μονπελιέ, της Μπολόνια και του Παρισιού γύρω στο δεύτερο τέταρτο του δέκατου τρίτου αιώνα. 14 Για την ολοκλήρωση των προγραμμάτων σπουδών απαιτούνταν πέντε ή περισσότερα χρόνια, τα οποία ενσωμάτωναν τα έργα του Σαλέρνιταν και νέα μεσαιωνικά κείμενα σχετικά με την ανατομία, τις ασθένειες, τη διάγνωση, τις θεραπευτικές μεθόδους και τη χειρουργική, καθώς και την αλχημεία και την αστρολογία. 15 Από τον δέκατο τέταρτο αιώνα οι γιατροί έφεραν μαζί τους φορητά αναδιπλούμενα αλμανάκια, τα οποία μερικές φορές ονομάζονταν βιβλία ζώνης ή ιατρικά βαντεβού, όπως τα αρ. 164-65. Περιείχαν ημερολόγια, διαγράμματα και κείμενα που ενημέρωναν για τις πιο ευνοϊκές αστρολογικά εποχές για τη λήψη φαρμάκων ή για την πρακτική της αφαίμαξης, της κάθαρσης και του καυτηριασμού.