Πόλεμος και τελετουργία

Οι ομάδες που μιλούσαν Μάγια δεν αποτελούσαν εξαίρεση. Οι ηγεμόνες των Μάγια εξαπέλυαν επιδρομές ή ολοκληρωτικές μάχες εναντίον των γειτόνων τους και μερικές φορές διεξήγαγαν παρατεταμένους πολέμους εναντίον αντίπαλων βασιλείων. Πολεμούσαν για να αποκτήσουν νέα γη, να αναγκάσουν τους άλλους να τους καταβάλουν φόρο υποτέλειας ή να εκπληρώσουν τελετουργικές συμφωνίες που είχαν συνάψει με υπερφυσικές δυνάμεις. Συχνά οι ηγεμόνες ξεκινούσαν μάχες για να εξασφαλίσουν αιχμαλώτους. Αν και οι Μάγια πρόσφεραν συνήθως ζώα σε θυσία στις υπερφυσικές δυνάμεις, ορισμένες σημαντικές τελετουργίες στα αστικά κέντρα απαιτούσαν επίσης τη θυσία αιχμαλώτων πολέμου. Διατηρημένα αρχαία γλυπτά και πίνακες με σκηνές μάχης αποκαλύπτουν ότι ο πόλεμος των Μάγια περιλάμβανε μεγάλη φαντασμαγορία και φασαρία. Τα λάβαρα και οι πολεμικές σημαίες θύμιζαν τις μυθικές θεότητες-προστάτες των ζώων που συνόδευαν τους πολεμιστές στη μάχη για δύναμη και προστασία. Οι πολεμικές επιχειρήσεις συχνά χρονολογούνταν σύμφωνα με ευοίωνες ημερολογιακές ημερομηνίες ή τις κινήσεις των ουράνιων σωμάτων. Τα αρχαιολογικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι οι πολεμικές συγκρούσεις εντάθηκαν καθώς η εξουσία και η δύναμη των ηγετικών ελίτ των Κλασικών Μάγια διαβρώθηκε και τα βασίλεια ανταγωνίζονταν όλο και περισσότερο για τους πόρους.

Στο Copan, οι ενδείξεις για τον πόλεμο και τις σχετικές τελετουργίες προέρχονται από την εικονογραφία σε διάφορα κτίρια και στήλες. Οι ηγεμόνες απεικονίζονταν ως ρωμαλέοι πολεμιστές που κρατούσαν ασπίδες, λόγχες, εργαλεία θυσίας και σχοινιά με τα οποία έδεναν αιχμαλώτους. Ο ρόλος τους ως ισχυρών αρχηγών πολέμου γινόταν όλο και πιο σημαντικός καθώς οι εξωτερικές δυνάμεις πίεζαν τη σταθερότητα της πολιτείας των Κόπανων και καθώς αυξανόταν η ανάγκη για την εκτέλεση τελετουργιών προκειμένου να θριαμβεύσουν πάνω από τις ατυχίες. Ηγεμόνες από γειτονικές περιοχές απειλούσαν να καταλάβουν το Copan και να ανατρέψουν την κυρίαρχη δυναστεία του, ενώ η αύξηση του πληθυσμού προκάλεσε περιβαλλοντικές καταστροφές όπως η αποψίλωση των δασών και η εξάπλωση ασθενειών.

Πουθενά στο Copan το θέμα του πολέμου και της σχετιζόμενης με τον πόλεμο τελετουργίας δεν αναγράφεται πιο έντονα στα αρχιτεκτονικά γλυπτά από ό,τι στη Δομή 26, την πυραμίδα που φημίζεται για την τεράστια Ιερογλυφική Σκάλα στη δυτική πλευρά της (122). Το έκθεμα 30 στο Μουσείο Γλυπτικής του Copan παρουσιάζει μια στήλη που ανακαλύφθηκε στο εσωτερικό της δομής με την ονομασία "Papagayo", θαμμένη κάτω από την πυραμίδα της Δομής 26. Τα εκθέματα 31-33 παρουσιάζουν μοτίβα και επιγραφές από τις προσόψεις του ναού που κάποτε στεφάνωσε την πυραμίδα. Πριν στραφούμε, ωστόσο, σε αυτά τα γλυπτά, είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε κάτι από την ιστορία της Δομής 26, της περίφημης σκάλας της και της εξερεύνησής τους από τους αρχαιολόγους.

Ο Alfred Maudslay ήταν ο πρώτος εξερευνητής που επέστησε την προσοχή στην Ιερογλυφική Σκάλα, ερεύνησε τον τύμβο και έδωσε στη σκάλα το όνομα με το οποίο είναι γνωστή μέχρι σήμερα. Ο John Owens διεξήγαγε την πρώτη εκκαθάριση και ανασκαφή της Δομής 26 το 1891-93 στο πλαίσιο της αποστολής του Μουσείου Peabody του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Αφού ο Owens πέθανε από τροπικό πυρετό και θάφτηκε μπροστά από τη Στήλη D στη Μεγάλη Πλατεία, ο βοηθός του στο πεδίο και μετέπειτα διευθυντής της αποστολής, George Byron Gordon, συνέχισε τις εργασίες (123). Ο Γκόρντον ήταν υπεύθυνος για την αρχική αναδιάταξη των πεσμένων σκαλοπατιών της σκάλας και των γλυπτών με τις καθιστές μορφές πολεμιστών που υπογραμμίζουν την άνοδό της. Αυτός και άλλοι τράβηξαν φωτογραφίες, οι οποίες αρχειοθετούνται στο Μουσείο Peabody, και έφτιαξαν καλούπια από πολλά από τα σκαλιστά σκαλοπάτια. Οι φωτογραφίες παραμένουν ένας θησαυρός πληροφοριών, διατηρώντας λεπτομέρειες από τα ιερογλυφικά που τώρα είναι πολύ διαβρωμένα για να διακριθούν. Το Μουσείο Peabody δημοσίευσε την πλήρη μελέτη του Gordon για την Ιερογλυφική Σκάλα το 1902, και οι ανακατασκευές του και οι αποκρυπτογραφήσεις των βασικών ημερομηνιών στο κείμενό της έχουν αντέξει στη δοκιμασία του χρόνου.

Όταν η αποστολή Κάρνεγκι ξεκίνησε τις εργασίες πεδίου στο Κοπάν, οι συμμετέχοντες αφιέρωσαν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στην αποκατάσταση των μνημείων και της αρχιτεκτονικής. Κατόπιν επιμονής του επιγραφολόγου Sylvanus Morley, ένα από τα πρώτα κτίρια στα οποία εργάστηκε η ομάδα ήταν η Δομή 26. Τα μέλη των προηγούμενων αποστολών του Peabody είχαν βρει την πλειονότητα των μπλοκ από τη σκάλα να έχουν μετατοπιστεί και να έχουν πέσει από τη θέση τους μετά από αιώνες ανάπτυξης φυτών, σεισμών και βροχοπτώσεων. Η ομάδα Carnegie αποκατέστησε τα δύο τμήματα των σκαλοπατιών που είχαν παραμείνει στη σειρά μαζί (βλ. 27). Στη συνέχεια, τη δεκαετία του 1940, τα μέλη του προγράμματος Carnegie συμπλήρωσαν τους μη αποκαταστημένους χώρους με τα υπόλοιπα ιερογλυφικά μπλοκ και τις καθιστές μορφές. Πρόσθεσαν ακολουθίες του cal 123. Η ανασκαφή της Ιερογλυφικής Σκάλας από το Μουσείο Peabody το 1895 αποκάλυψε μόνο ημερολογιακές ημερομηνίες, που ήταν τα μόνα τμήματα που μπορούσαν να αποκρυπτογραφηθούν εκείνη την εποχή, αλλά έκανε ένα συνονθύλευμα τα υπόλοιπα μπλοκ της επιγραφής.

Συνολικά, ανακατασκευάστηκαν 63 σκαλοπάτια και ένα διακοσμητικό κιγκλίδωμα στη δυτική πλευρά της πυραμίδας, και αυτά είναι που βλέπουν σήμερα οι επισκέπτες. Το 1986 αποκαλύφθηκε ένα εξηκοστό τέταρτο σκαλοπάτι στη βάση της σκάλας- είχε καλυφθεί όταν ανακαινίστηκε το δάπεδο από γύψο στην αρχαιότητα, πιθανώς για να μην μαζεύεται νερό στη βάση. Οι επιγραφολόγοι έχουν περάσει χρόνια μελετώντας τις επιγραφές που είναι σκαλισμένες στα σκαλοπάτια, αποκρυπτογραφώντας και ανακατασκευάζοντας τα πολλά χωρία του κειμένου στην προσπάθειά τους να ανασυνθέσουν την αρχική σειρά και το μήνυμά του. Σήμερα έχουν καταφέρει να ανακατασκευάσουν το 71% του κειμένου.

Η επιγραφή παρουσιάζει μια εξαιρετική δημόσια καταγραφή της τοπικής δυναστικής ιστορίας, δίνοντας αφηγήσεις για τις ζωές και τις προσχωρήσεις των ηγεμόνων του Copan 7-15, στην πραγματικότητα για να νομιμοποιήσει τη θέση τους στην κυρίαρχη δυναστεία. Είναι ενδεικτικό ότι, αν και ο ιδρυτής της δυναστείας του Copan, ο K'inich Yax K'uk' Mo', κατονομάζεται σε πολλά σημεία της επιγραφής, η σκάλα τονίζει ιδιαίτερα τη μακρά βασιλεία του ηγεμόνα 12, K'ahk' Uti' Ha' K'awiil. Όπως ακριβώς ο τάφος του K'inich Yax K'uk' Mo' βρίσκεται κάτω από τη δομή 16, έτσι και ο τάφος του ηγεμόνα 12 βρίσκεται στην καρδιά της δομής 26, η οποία συνδέεται με ένα προγενέστερο κτίριο (124). Η 67χρονη βασιλεία του ηγεμόνα 12 (628-95 μ.Χ.) αντιστοιχούσε στη βασιλεία άλλων ισχυρών ηγεμόνων των Μάγια, όπως ο K'inich Janahb' Pakal του Palenque και ο Itzamnah B'ahlam I του Yaxchilan. Εδραίωσε την εξουσία στο βασίλειο και εγκαινίασε την πολιτιστική άνθηση που είναι γνωστή σε όλη την περιοχή των Μάγια ως Κλασική περίοδος.

Οι μελετητές πιστεύουν ότι οι ηγεμόνες του Copan έχτισαν την Ιερογλυφική Σκάλα σε δύο στάδια. Ο ηγεμόνας 13, Waxaklajun Ubaah K'awiil, χρηματοδότησε το πρώτο στάδιο στην Esmeralda, τρία χρόνια μετά τη βασιλεία του, ως αφιέρωση στον ηγεμόνα 12, ο οποίος κάλυπτε την προηγούμενη ταφική δομή και το ιερό των προγόνων του. Μετά τον θάνατο του Waxaklajun Ubaah K'awiil στα χέρια ενός ηγεμόνα της Quirigua και την επακόλουθη σύντομη βασιλεία του ηγεμόνα 14, ο διάδοχός τους, ο K'ahk' Yipyaj Chan K'awiil, ηγεμόνας 15, ανοικοδόμησε τη σκάλα και τον ναό. Η τελική ημερομηνία αφιέρωσης της μετατοπισμένης σκάλας, της προσθήκης της και ολόκληρης της πυραμίδας της τελικής φάσης είναι η 9. 16. 4. 1. 0, ή 8 Μαΐου 755. Ένα άλλο σημαντικό γεγονός που καταγράφεται στο μακροσκελές κείμενο της σκάλας ήταν μια σύγκρουση με τη γειτονική πόλη Quirigua, η οποία έληξε με τη μοιραία σύλληψη και τον αποκεφαλισμό του Waxaklajun Ubaah K'awiil, ηγεμόνα 13. Φαίνεται ότι ο Waxaklajun Ubaah K'awiil ξεκίνησε τη σκάλα για να τιμήσει τον πατέρα του, τον ηγεμόνα 12, και ο K'ahk' Yipyaj Chan K'awiil την ολοκλήρωσε ουσιαστικά ως μνημείο που διακήρυττε τα επιτεύγματα της βασιλικής γενιάς του Copan και επιβεβαίωνε τη δυναστική τιμή και την πολεμική του δύναμη μετά την ήττα του ηγεμόνα 13. Αυτό εξηγεί γιατί τα πορτραίτα των ηγεμόνων ως ισχυρών πολεμιστών κοσμούν τον κεντρικό άξονα της σκάλας και την εξωτερική πρόσοψη του ναού (125).

Έκθεμα 31: Δομή 26, ιερογλυφικός πίνακας

Ο ναός στην κορυφή της Δομής 26 συνέχισε την εικόνα που σχετίζεται με τον πόλεμο και καθιερώθηκε στην Ιερογλυφική Σκάλα. Ο ναός είχε ερειπωθεί πλήρως πολύ πριν οι αρχαιολόγοι τον ανακαλύψουν ξανά στα τέλη του 1800. Τα μέλη της αποστολής Peabody του 19ου αιώνα συνέλεξαν μεγάλες ποσότητες διάσπαρτων γλυπτών από την εξωτερική πρόσοψη και εσωτερικές ιερογλυφικές επιγραφές από τους πεσμένους τοίχους. Περίπου 25 μπλοκ που περιείχαν τμήματα ενός ζωντανού ιερογλυφικού κειμένου από το εσωτερικό δωμάτιο του ναού έφτασαν στο Μουσείο Peabody, του οποίου το συμβόλαιο με την κυβέρνηση της Ονδούρας - γραμμένο πριν από 100 και πλέον χρόνια - όριζε ότι το μουσείο μπορούσε να αφαιρέσει τα μισά από όσα βρήκε. Άλλα 20 περίπου τεμάχια μεταφέρθηκαν στο Εθνικό Μουσείο της Ονδούρας στην Τεγκουσιγκάλπα. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του Ινστιτούτου Carnegie τη δεκαετία του 1930, βρέθηκαν επιπλέον μπλοκ γλυφών από την ίδια επιγραφή του πίνακα, καθώς οι εργάτες καθάριζαν τη δομή για την αποκατάσταση. Ο Morley κατέγραψε και φωτογράφισε τα κομμάτια και έκανε την πρώτη προσπάθεια να ανακατασκευάσει τη σειρά τους (126).

Μεταγενέστερες ανασκαφές των αναβαθμίδων στη βόρεια και ανατολική πλευρά της Δομής 26 το 1986, από τον Bill Fash και άλλα μέλη του προγράμματος Ιερογλυφική Σκάλα, αποκάλυψαν ακόμη περισσότερα μπλοκ επιγραφής ναού (127). Τέλος, τη δεκαετία του 1990, τα κομμάτια της Τεγκουσιγκάλπα μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο του Centro Regional de Investigaciones Arqueológicas (CRIA) και επανενώθηκαν με τα τμήματα του Κόπαν για να προετοιμαστούν για την ενδεχόμενη επανασυναρμολόγησή τους στο Μουσείο Γλυπτικής του Κόπαν (128). Ο David Stuart και εγώ επανασυναρμολογήσαμε στη συνέχεια την πλειονότητα των τεμαχίων στο sandbox, αφήνοντας χώρους για τα απόντα τεμάχια Peabody. Το 1996, συνεργάστηκα με το προσωπικό συντήρησης του Peabody για να φτιάξω χάρτινα καλούπια των μπλοκ επιγραφής που υπήρχαν στη συλλογή του. Μεταφέρθηκαν στο Copan, τα καλούπια χυτεύτηκαν σε γύψο και επανασυνδέθηκαν με την υπόλοιπη επιγραφή για πρώτη φορά από τότε που τα μπλοκ έπεσαν από τις θέσεις τους στους τοίχους του ναού. Τέλος, ο Stuart και εγώ επιβλέψαμε την ανακατασκευή αυτού του εξαιρετικού ιερογλυφικού κειμένου στο μουσείο (129, 130). Είμαστε ακόμη σε αναζήτηση ορισμένων από τα κομμάτια που λείπουν για να συμπληρώσουμε τα κενά.

Η επιγραφή του ναού σχηματίζει στην πραγματικότητα το σώμα ενός δικέφαλου τέρατος με χαρακτηριστικά που μοιάζουν με πουλιά, συμπεριλαμβανομένων των δαγκάνων στην κορυφή κάθε πλευράς (131). Ολόκληρη η μορφή εκτείνεται σε μια έκταση που ανακατασκευάσαμε ως ένα συμπαγές πάνελ, αν και είναι πιθανό να επρόκειτο για μια βαθύτερη κόγχη με ξύλινο υπέρθυρο. Το κείμενο επικεντρώνεται στους ηγεμόνες 11-15, ενώ η χρονολογία ένταξης του ηγεμόνα 12 ξεχωρίζει για ιδιαίτερη αναγνώριση. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη, επειδή ο τάφος του βρέθηκε σε μια παλαιότερη κατασκευή ναού κάτω από τη Δομή 26 και η μεγάλη Ιερογλυφική Σκάλα ήταν αφιερωμένη σε αυτόν.

Η επιγραφή είναι αξιοσημείωτη επειδή είναι γραμμένη σε μια μοναδική διπλή γραφή. Ο David Stuart παρατήρησε για πρώτη φορά αυτό το ενδιαφέρον χαρακτηριστικό όταν συνειδητοποίησε ότι κάθε φράση και όνομα ηγεμόνα σε γλυφές των Μάγια στην επιγραφή μιμείται από μια γλυφή με στοιχεία Τεοτιχουακάν (132). Τα σύνολα των γλυφών εμφανίζονται σε ζευγαρωτές στήλες, με το κεντρικό μεξικανικό σύμβολο πάντα στα αριστερά και το κλασικό γλυφικό των Μάγια στα δεξιά. Τα γλυφήματα με μεξικανικά χαρακτηριστικά είναι μέχρι στιγμής μοναδικά στις επιγραφές του Copan.

Υποδηλώνουν ότι ο γλύπτης έκανε αναφορά στη μακρινή και μέχρι τότε εγκαταλελειμμένη πόλη Τεοτιχουακάν και πιθανώς στις παλαιότερες συνδέσεις του Κόπαν με το μεγάλο αυτό κέντρο. Αυτό είναι ιδιαίτερα κατατοπιστικό λόγω της ανεπάρκειας των γλυφών από το Τεοτιχουακάν και της ανεπαρκούς κατανόησής τους από τους μελετητές. Αν και τα γλυφήματα δεν αποτελούν άμεσες αναπαραστάσεις της γραφής του Τεοτιχουακάν, η σύζευξη μιας "γραμματοσειράς" του Τεοτιχουακάν με αποκρυπτογραφημένα γλυφήματα των Μάγια ανοίγει δυνατότητες για νέες αποκρυπτογραφήσεις του προγενέστερου συστήματος γραφής του Τεοτιχουακάν. Ίσως τα ξένα γλυφήματα να αποτελούσαν μια προσπάθεια αναπαράστασης της μυστικής, εσωτερικής γλώσσας Zuyua, την οποία οι Μάγια θεωρούσαν ότι σχετιζόταν με την Tollan, τον μυθικό τόπο καταγωγής των αρχαίων μεσοαμερικανικών πολιτισμών.

Το κείμενο παραπέμπει επίσης στο προσκύνημα που έκανε ο K'inich Yax K'uk' Mo' στον οίκο καταγωγής του Τεοτιχουακάν, τον Wite'naah, για να του ανατεθεί το αξίωμα του βασιλιά. Η επιγραφή ισχυρίζεται την επιφανή καταγωγή από τον ιδρυτή για ολόκληρη τη δυναστική διαδοχή των ηγεμόνων. Επειδή η Τεοτιχουακάν ήταν μια μεγάλη μητρόπολη με εκτεταμένη επιρροή που σχετιζόταν με πολεμιστές-εμπόρους, η διακόσμηση της Δομής 26 και της Ιερογλυφικής Σκάλας από τον ηγεμόνα 15 με εικόνες πολεμιστών της Τεοτιχουακάν, εκτός από την επιγραφή του ναού με τη διπλή γραφή, τιμά μια διακεκριμένη σειρά ηγεμόνων ως πολεμιστές που ενδυναμώθηκαν από την κληρονομιά αυτής της ισχυρής πόλης μετά το θάνατο του ηγεμόνα 13.

Εκθέματα 32 & 33: Δομή 26, μάσκες ναού και γλυπτά πρόσοψης

Η τεκμηρίωση και η ανάλυση των θραυσμάτων ψηφιδωτών γλυπτών που σχετίζονται με το ναό της Δομής 26 άρχισε το 1986 στο πλαίσιο του έργου Ιερογλυφική Σκάλα. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών, βοήθησα στην ανασύνθεση μοτίβων από τους διάσπαρτους σωρούς γλυπτών που ταίριαζαν με τα θραύσματα που αναδύονταν από το έδαφος (133). Η άσκηση αυτή αποκάλυψε ότι ορισμένα από τα ίδια εικονογραφικά θέματα που βρέθηκαν στο κιγκλίδωμα και στις καθιστές μορφές της Ιερογλυφικής Σκάλας επαναλαμβάνονταν στα γλυπτά της πρόσοψης και στο χτένι της οροφής του ναού. Όπως και σε άλλες κατασκευές του Copan, το κύριο θέμα ήταν η λατρεία των προγόνων, με τους προγονικούς ηγεμόνες να απεικονίζονται με τη μορφή πολεμιστών.

Ψηλά στο χτένι της οροφής του ναού, έξι καθιστοί πολεμιστές επαναλαμβάνονται σε όλο το κτίριο (134). Οι πολεμικές ενδυμασίες τους μοιάζουν με εκείνες των καθιστών μορφών στην Ιερογλυφική Σκάλα, και κάποτε κρατούσαν ασπίδες και λόγχες. Η ενδυμασία τους περιλαμβάνει στοιχεία της φορεσιάς των πολεμιστών Tlaloc, όπως το σύμβολο του έτους που συμπλέκεται και τις υπερφυσικές κουκουβάγιες στις κόμμωσή τους και τις χαρακτηριστικές καλτσοδέτες ποδιών με τραπεζοειδή στοιχεία.

Έξι μάσκες πολεμικών φιδιών με γλώσσες που έμοιαζαν με προβοσκίδα σχηματίζουν κόγχες κατά μήκος του καλούπιου του ανώτερου τμήματος του ναού. Κατά μήκος των πλευρών των στόματων των πολεμικών φιδιών, στυλιζαρισμένα φτερά πεταλούδας προσαρτώνται σε μάτια με πεσμένα βλέφαρα και αστέρια (135). Αυτά μπορεί να αντιπροσώπευαν την ψυχή του πολεμιστή, η οποία στην αρχαία πίστη του κεντρικού Μεξικού μεταμορφωνόταν σε πεταλούδα κατά τον θάνατο (136). Παρόμοια παραδείγματα συναντώνται σε ζωγραφισμένους μεξικανικούς κώδικες που απεικονίζουν μάτια-αστέρια κατά μήκος μιας ουράνιας ζώνης, πιθανώς ένα άλλο σύμβολο για την ψυχή του πολεμιστή.

Τα θέματα του πολέμου και της θυσίας που κυριαρχούν σε αυτόν τον ναό αποτελούν μια απόκλιση από τα θέματα διατροφής που απεικονίζονται στις διακοσμημένες προσόψεις πολλών προηγούμενων κτιρίων στο Copan. Η αλλαγή αυτή μπορεί να αντανακλά τη γενική ατμόσφαιρα στις εμπόλεμες πεδινές περιοχές των Μάγια της Ύστερης Κλασικής περιόδου και στο Κοπάν ιδιαίτερα μετά το θάνατο του Waxaklajun Ubaah K'awiil. Μετά την ήττα του από τον ηγεμόνα Quirigua, οι επιζώντες ευγενείς μπορεί να θεώρησαν απαραίτητο να προβούν σε μια ισχυρή πολιτική δήλωση για να εξυψώσουν την κυρίαρχη δυναστεία. Το γλυπτό μήνυμα στο ναό είχε σκοπό να ενσταλάξει την εμπιστοσύνη στις υπερφυσικές ικανότητες και τις πολεμικές ικανότητες των ηγεμόνων.