Αποκρυπτογράφηση της ιερογλυφικής γραφής των Μάγια

Για το σχετικά μικρό μέγεθός του (πολλές άλλες τοποθεσίες στις πεδινές περιοχές των Μάγια είναι φυσικά μεγαλύτερες), η ποσότητα των ενεπίγραφων υλικών στο Copán είναι πραγματικά εκπληκτικά, υποδηλώνοντας ότι κατά κάποιο τρόπο η ελίτ του πολιτισμού αυτού του αρχαίου βασιλείου ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τον εγγράμματο πολιτισμό και ό,τι αυτό συνεπαγόταν. Επομένως, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι το Κοπάν αποτέλεσε επί μακρόν επίκεντρο εντατικής επιγραφικής έρευνας. Ο μεγάλος αριθμός κειμένων στο Κοπάν, σχεδόν όλα πάνω σε μεγάλες πέτρινες στήλες ή βωμούς, έχει δώσει στους μελετητές ένα μεγάλο αριθμό κειμένων προς σύγκριση και μελέτη, και τα κείμενα αυτά έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη συνολική προσπάθεια να σπάσει ο κώδικας των Μάγια. Πρόσφατα, αυτή η μεγάλη πρόοδος στην αποκρυπτογράφηση των επιγραφών του Κοπάν όχι μόνο αποκάλυψε εκπληκτικά στοιχεία για την τοπική βασιλική ιστορία, με τις τελετουργίες και τη βασιλεία μεμονωμένων βασιλέων σε μια περίοδο τετρακοσίων ετών, αλλά άνοιξε επίσης αρκετές πόρτες για τον πολιτισμό των Μάγια στο σύνολό του.

Επί του παρόντος, περίπου το 60-70% των επιγραφών των Μάγια μπορούν να διαβαστούν με ικανοποιητικό βαθμό ακρίβειας, γεγονός που είναι κυρίως αποτέλεσμα της διαρκώς αυξανόμενης βελτίωσης της κατανόησης της λειτουργίας της περίτεχνης γραφής των Μάγια, καθώς και της καλύτερης ακρίβειας στην ανακατασκευή της γλώσσας των Μάγια των επιγραφών από τους σύγχρονους απογόνους της. Ορισμένα κείμενα είναι απολύτως ευανάγνωστα και μπορούν να διαβαστούν φωναχτά στα Μάγια λίγο πολύ όπως γράφτηκαν πριν από αιώνες- άλλα μπορεί να είναι εντελώς αδιαφανή για εμάς και να μην μπορούν ποτέ να διαβαστούν στο σύνολό τους.

Μεταξύ αυτών των άκρων βρίσκεται η πλειονότητα των επιγραφών στο Κοπάν και αλλού, οι οποίες είναι γενικά κατανοητές ως προς το περιεχόμενο, ακόμη και αν ορισμένες λέξεις ή ονόματα είναι δυσανάγνωστα. Σίγουρα είναι αρκετά γνωστά για να μας επιτρέψουν να απομακρυνθούμε από τις λεπτομέρειες της αποκρυπτογράφησης και να εξετάσουμε τι είχαν να πουν οι Μάγια για τη δική τους κοινωνία και ιστορία. Αυτό που δεν πρέπει να παραλείψουμε να θυμόμαστε είναι ότι τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών έχουν μετατοπίσει την ιστορική καταγραφή του Νέου Κόσμου κατά περίπου δεκαπεντακόσια χρόνια.

Λίγα λόγια σχετικά με τη φύση της γραφής των Μάγια είναι κατάλληλα για την κατανόηση του εγγράμματου πολιτισμού του Κοπάν στην αρχαιότητα. Όποιος ρίχνει μια ματιά σε μια επιγραφή των Μάγια θα εντυπωσιαστεί αμέσως από την απόλυτη πολυπλοκότητα των οπτικών μορφών της ίδιας της γραφής - η "εμφάνιση" της γραφής των Μάγια είναι στην πραγματικότητα δύσκολο να συγκριθεί με οποιαδήποτε άλλη. Ένα κείμενο είναι συνήθως τοποθετημένο με τρόπο που μοιάζει με πλέγμα ή με γραμμική διάταξη των ίδιων τετραγωνικών τετραγώνων που αποτελούν βασική τυπική μονάδα του συστήματος. Κάθε μπλοκ αποτελείται από ένα ή περισσότερα σημεία, τα περισσότερα από τα οποία διέθεταν έντονη εικαστική ποιότητα καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας τους. Κεφάλια, μέρη του σώματος, αντικείμενα της καθημερινής ζωής - όλα αυτά μπορούν να αναγνωριστούν στις περισσότερες επιγραφές. Ωστόσο, είναι λάθος να θεωρούμε τη γραφή των Μάγια ως απλή "εικονογραφική γραφή", διότι τίποτα δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την αλήθεια.

Τα ιερογλυφικά των Μάγια ήταν ένα πλήρες σύστημα γραφής, που σημαίνει ότι ήταν πάνω απ' όλα φωνητικό. Κάθε σύμβολο των Μάγια αντιστοιχεί σε μια λέξη ή μια φωνητική συλλαβή και έτσι ήταν ικανό να αναπαραστήσει με ακρίβεια κάθε προφορική έκφραση. Τα σημάδια λέξεων είναι ο απλούστερος τύπος, όπου ένας χαρακτήρας μπορεί να αναπαριστά ένα κεφάλι παπαρούνας και να διαβάζεται Mo', "παπαρούνα". Εκατοντάδες τέτοια σημεία είναι γνωστά. Πιο περίπλοκα είναι τα συλλαβικά στοιχεία, τα οποία συνδυάζονταν με διάφορους τρόπους για να συλλαβίσουν λέξεις. Τα συλλαβικά σημάδια μπορεί κάλλιστα να είναι και εικονογραφικά (κεφάλια πουλιών, χέρια κ.λπ.), αλλά η εικόνα δεν είναι απαραίτητα δείκτης νοήματος σε τέτοιες περιπτώσεις. Έτσι, οι συλλαβές k'u-k'u συλλαβίζουν k'uk', "quetzal", και η ακολουθία la-ka-ma συλλαβίζει lakam, "σημαία, λάβαρο".

Λέξεις όπως αυτές γράφονταν συνήθως και με λεκτικά σύμβολα, δείχνοντας ότι υπήρχε μια εγγενής προαιρετικότητα στη γραφή. Οι γραφείς έπρεπε συνεχώς να επιλέγουν μεταξύ του μεγάλου ρεπερτορίου σημείων (περίπου 800 συνολικά) κατά τη σύνθεση των κειμένων τους. Για να γίνουν τα πράγματα ακόμη πιο περίπλοκα, ένα και μόνο συλλαβικό ή λεκτικό σημείο μπορούσε να έχει πολλά υποκατάστατα ή "αλλογράμματα" - σημεία που ήταν γραφικά πολύ διαφορετικά αλλά λειτουργικά ισοδύναμα. Για παράδειγμα, η συλλαβή na θα μπορούσε να αποδοθεί με πέντε διαφορετικά σημεία. Μπορεί κανείς να καταλάβει γιατί η αποκρυπτογράφηση ήταν μια μακρά και επίπονη διαδικασία όλα αυτά τα χρόνια.

Οι εργασίες των τελευταίων δέκα ετών είχαν ως αποτέλεσμα την αποκρυπτογράφηση πολλών επιγραφών στο Κοπάν, αν και πρέπει να πούμε ότι αρκετά κείμενα εξακολουθούν να διαφεύγουν ακόμη και από μια πρόχειρη κατανόηση. Οι πρόσφατες επιγραφικές εργασίες έχουν τελειοποιήσει την ακολουθία των ηγεμόνων και τη χρονολόγησή της, σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα μετά τις περίφημες ανακαλύψεις του Heinrich Berlin και της Tatiana Proskouriakoff στις ιστορικές ερμηνείες των κειμένων των Μάγια στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Μερικά ονόματα ηγεμόνων από την Ύστερη Κλασική περίοδο ήταν αρκετά σαφή στα χρόνια που ακολούθησαν αυτά τα αρχικά ευρήματα ("18 Jog", "New-Sky-at-Horizon", κ.λπ.), ωστόσο η συνολική πρόοδος στην ταυτοποίηση όλων των ηγεμόνων ήταν σταδιακή, βοηθούμενη σε μεγάλο βαθμό από την ανάγνωση των ονομαστικών γλυφών από τον Berthold Reise στον Βωμό Q, ένα σημαντικό πέτρινο μνημείο που θα συζητηθεί αμέσως. Γιατί η αποσαφήνιση του ιστορικού περιεχομένου των επιγραφών του Copán απαιτούσε τόσο πολύ χρόνο;

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι, με σημαντικότερο ίσως το τοπικό γραφικό είδος του Κοπάν, όπου τα ονόματα και άλλα γλυφή σπάνια παρουσιάζονται με τον ίδιο τρόπο δύο φορές. Οι μορφές γραφής όχι μόνο διέφεραν με την πάροδο του χρόνου, αλλά διέφεραν και μεταξύ των ταυτόχρονων μνημείων. Αυτό απαιτούσε από τους επιγραφείς όχι μόνο να κατανοήσουν συγκεκριμένα μοτίβα αντικατάστασης, αλλά και να τελειοποιήσουν με επιμέλεια τα μοντέλα τους για τον τρόπο με τον οποίο η γραφή των Μάγια γενικά λειτουργούσε ως γραφικό σύστημα.

Στην ουσία, οι επιγραφογράφοι έπρεπε να λύσουν πολλά από τα θεμελιώδη προβλήματα της αποκρυπτογράφησης των Μάγια προτού ασχοληθούν με τις συγκεκριμένες αναγνώσεις σε πολλά κείμενα του Copán. Κατά συνέπεια, η πρόοδος στην αποκρυπτογράφηση στο Copán αναπτύχθηκε παράλληλα με, και κατά κάποιο τρόπο ως αποτέλεσμα, της μεθοδολογικής προόδου σε ένα πολύ ευρύτερο μέτωπο.

Θα μπορούσαμε ακόμη να πούμε ότι οι επιγραφές του Copán συμβάλλουν στον ορισμό ενός συγκεκριμένου "είδους" της κειμενικής πρακτικής των Μάγια. Κατά τη μελέτη της χρονικής και γεωγραφικής ποικιλομορφίας των επιγραφών της κλασικής περιόδου, είναι ίσως χρήσιμο να εξετάσουμε δύο θεμελιώδεις τύπους κειμένων ή ειδών. Αυτό μπορεί να αποδειχθεί καλύτερα συγκρίνοντας το Copán με μια άλλη τοποθεσία με ισχυρή λογοτεχνική παράδοση, την Yaxchilan. Και οι δύο τοποθεσίες γνώρισαν μεγάλη πολιτική ανάπτυξη κατά τα πρώτα χρόνια της Ύστερης Κλασικής περιόδου υπό τη βασιλεία μακροβιότερων ηγεμόνων. Και οι δύο τοποθεσίες, εξάλλου, εμφανίζουν τα κείμενά τους σε κάπως παρόμοιο περιβάλλον. Οι στήλες είναι συχνές και στα δύο κέντρα, όπως και οι αρχιτεκτονικές επιγραφές. Ωστόσο, το περιεχόμενο των επιγραφών στο Yaxchilan διαφέρει συχνά δραστικά από εκείνες στο Copán.

Τα κύρια θέματα των γνωστών μνημείων του Yaxchilan είναι ο πόλεμος, ο χορός και οι τελετουργίες αφαίμαξης, με αρκετές καταγραφές αρχιτεκτονικών αφιερωματικών τελετών. Οι περισσότερες καταγραφές πολέμων και χορών συνοδεύουν σκηνές των ηγεμόνων, οι οποίοι εμφανίζονται σε περίοπτη θέση σε όλα τα κείμενα. Τα κείμενα του Copán έχουν πολύ μικρότερη έμφαση στην ιστορική αφήγηση. Οι στήλες της μεγάλης πλατείας, για παράδειγμα, είναι χαραγμένες με αφιερωματικούς τύπους που κατονομάζουν τον ηγεμόνα ως "ιδιοκτήτη" του μνημείου, αλλά σπάνια ή ποτέ δεν καταγράφουν κάποια τελετουργική ή ιστορική δραστηριότητα. Οι ημερομηνίες γέννησης στο Κοπάν είναι σχεδόν ανύπαρκτες, όπως επίσης και οι καταγραφές πολέμου και αιχμαλωσίας.

Οι ηγεμόνες του Copán στερούνται επομένως κάποια από την εξατομικευμένη ιστορία που διαβάζουμε στα κείμενα νεότερων κέντρων στα δυτικά πεδινά, όπως το Palenque, το Yaxchilan και το Piedras Negras. Φαίνεται ότι η μεγάλη εξαίρεση σε αυτό το γενικό μοτίβο είναι η Ιερογλυφική Σκάλα του Κοπάν, η οποία παρέχει αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί η επίσημη ιστορία της πολιτείας του Κοπάν. Όπως θα δούμε, ωστόσο, ακόμη και εδώ η ιστορία αποκτά μια ιδιαίτερη γεύση από το Κόπαν, παρέχοντας υπόβαθρο σε αυτό που είναι ουσιαστικά αφιερωματικές δηλώσεις.

Τα κείμενα είναι ως επί το πλείστον πολύ σύντομα και απλώς αναφέρονται σε συγκεκριμένες τελετουργικές και αφιερωματικές πληροφορίες για τα μνημεία. Υποστήριξα ότι αυτό είναι ένα γενικό χαρακτηριστικό πολλών επιγραφών των Μάγια, ωστόσο στο Copán η έμφαση στα αφιερωματικά θέματα ενισχύεται από την εκπληκτική έλλειψη ιστορικών πληροφοριών.

Η δυναστική ακολουθία του Copán ήταν δύσκολο να ανακατασκευαστεί λόγω της σχετικής σιωπής των κειμένων τόσο για τις ημερομηνίες, όσο και για τις ημερομηνίες προσχώρησης και τις δηλώσεις των συγγενικών σχέσεων μεταξύ των βασιλικών προσώπων. Ουσιαστικά οι γραφείς του Copán παρουσίασαν μια σειρά χρονολογημένων μνημείων με ελάχιστα περισσότερα από εξαιρετικά περίτεχνα ονόματα-σημαίες, όπως στο "η σημαία-πέτρα του Waxaklahun Ubah K'awil ("18 Κουνέλι") φυτεύτηκε". Πάρα πολλά αποσπάσματα από τις επιγραφές του Copán εξακολουθούν να αψηφούν τη μετάφραση, αλλά αυτά φαίνεται να είναι εξειδικευμένα τελετουργικά κείμενα, είναι απίθανο ότι μόλις διαβαστούν θα συμπληρώσουν κάποιο από τα ιστορικά κενά. Για το λόγο αυτό έχω χαρακτηρίσει τα κείμενα του Copán ως κάπως ανιστορικά, με την έννοια ότι δεν ασχολούνται με την ιστορική αφήγηση, ή τουλάχιστον όχι με τον ίδιο τρόπο που συναντάμε σε άλλες τοποθεσίες στα βόρεια και δυτικά.

Η προφανής εξαίρεση σε αυτή τη γενική περιγραφή της λογοτεχνικής παράδοσης του Κοπάν είναι η Ιερογλυφική Σκάλα. Σε πάνω από δύο χιλιάδες ιερογλυφικά, το κείμενο της σκάλας αφηγείται, τουλάχιστον εν μέρει, μεγάλο μέρος της δυναστικής ιστορίας του τόπου, ξεκινώντας με αναφορές στον "ιδρυτή" K'inich Yax K'uk'Mo. Η σκάλα περιλαμβάνει πολυάριθμες ημερομηνίες προσχώρησης και θανάτου για τους επόμενους.

Αριστερά: Γλυφάδι του ιδρυτή K'inich Yax K'uk'Mo.
Δεξιά: Γλύφος του Waxaklahun Ubah K'awil.

Ο Fash, εγώ και άλλοι έχουμε υποστηρίξει ότι η σκάλα σχεδιάστηκε ως μια ισχυρή πολιτική δήλωση πολέμου και βασιλικής καταγωγής στον απόηχο της προφανής ήττας του Copán από την Quirigua το 737 μ.Χ. Στην πραγματικότητα, είναι πιθανό ότι η Ιερογλυφική Σκάλα χτίστηκε σε δύο φάσεις, η πρώτη από τον ηγεμόνα 13 (Waxaklahun Ubah K'awil) το 709 και η δεύτερη από τον ηγεμόνα 15 ("Smoke Shell") κατά την παραδοσιακή ημερομηνία του 755. Ο ηγεμόνας 13 συνέθεσε το μεγαλύτερο μέρος της δυναστικής αφήγησης που είναι σήμερα ορατή στη σκάλα, αποδεικνύοντας ότι ο πόλεμος Quirigua δεν αποτέλεσε παράγοντα σε αυτή τη νέα επεξεργασία του κειμενικού είδους του Copán. Ο ηγεμόνας 13 ήταν καινοτόμος και από άλλες απόψεις, καθώς ήταν υπεύθυνος για τα περισσότερα από τα μνημεία της Μεγάλης Πλατείας και του Ναού 22 της ακρόπολης.

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, η γλυπτική τεχνοτροπία της πόλης άλλαξε δραματικά. Είναι δύσκολο να γνωρίζουμε γιατί η δική του εκδοχή της ιερογλυφικής σκάλας παρέκκλινε τόσο πολύ από τα προηγούμενα. Ωστόσο, ακόμη και όταν σχετίζονται με ιστορικές αφηγήσεις, τα δύο κείμενα της σκάλας καταλήγουν σε τελικές δηλώσεις που μνημονεύουν την οικοδόμηση των τμημάτων της σκάλας, συμμορφούμενα προσεκτικά με τη συνολική παράδοση των αφιερωμάτων στο Κοπάν και σε άλλες τοποθεσίες των Μάγια. Μετά τον κυβερνήτη 13, τα κείμενα του Copán καταφεύγουν σε σύντομες, συνοπτικές και αυτοαναφορικές δηλώσεις ιδιοκτησίας και αφιέρωσης.

Τα μνημεία στο Quirigua παράχθηκαν κατά τη διάρκεια τριών βασιλειών, γεγονός που τα καθιστά κάπως λιγότερο ενδιαφέροντα για την εξέταση των αλλαγών μέσα στο χρόνο, ωστόσο ακόμη και μέσα σε αυτό το σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα βλέπουμε ενδιαφέρουσες και σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονταν και παρουσιάζονταν οι επιγραφές. Τα γνωστά μνημεία του "Cauac Sky", του απαγωγέα του κυβερνήτη 13 του Copán, έστησαν αρκετές επιβλητικές στήλες στη μικρή πλατεία της Qurigua, οι περισσότερες από τις οποίες γιορτάζουν την τοποθέτηση των ίδιων των μνημείων σε ημερομηνίες λήξης της περιόδου. Τα μνημεία αυτά εμπίπτουν απόλυτα στο είδος του Κοπάν και πιθανώς αντιπροσωπεύουν μια συνειδητή οικειοποίηση της τέχνης και του γραφικού ύφους του αντιπάλου του Κοπάν μετά την ήττα του τελευταίου. Τα μνημεία του Cauac Sky δείχνουν επίσης μια συνεπή προσπάθεια να ανατρέξουν σε ημερολογιακά γεγονότα του απώτερου παρελθόντος, όπως συμβαίνει στις Στήλες C και N του Copán. Η έμφαση στο "βαθύ χρόνο" μπορεί να αντανακλά την συνειδητή προσπάθεια του νεοσύστατου βασιλείου να παρουσιάσει δημόσια ένα ιστορικό γενεαλογικό δέντρο εκεί που δεν υπήρχε. Παρόλο που οι ημερομηνίες προσχώρησης και η ήττα του Copán προβάλλονται σε περίοπτη θέση στην Quirigua, εντούτοις, ιστορικές αφηγήσεις οποιουδήποτε μήκους είναι ανύπαρκτες.

Περιέργως, τόσο η Quirigua όσο και το Copán χρησιμοποιούσαν λιγότερο συχνά στήλες στο τέλος της Ύστερης Κλασικής περιόδου. Ο διάδοχος του Cauac Sky, "Sky Xul", απέρριψε εντελώς τις στήλες, και ο Yax Pas του Copán επίσης δεν ανέγειρε ποτέ μια δική του στήλη. Και οι δύο ηγεμόνες αντ' αυτού επένδυσαν τις προσπάθειες των μνημείων τους σε αρχιτεκτονικά κείμενα, ελεύθερους βωμούς ή τους λεγόμενους "ζουόμορφους" (μια επεξεργασία της έννοιας του βωμού από την Quirigua). Η σημασία της αλλαγής δεν μπορεί εύκολα να υπερτιμηθεί, διότι στην περίπτωση του Κοπάν συνέβη μετά από αιώνες αφιερώσεων στηλών από τουλάχιστον δεκαπέντε προηγούμενους βασιλείς. Το γιατί ένας νέος τρόπος παρουσίασης κειμένου ήταν τόσο δημοφιλής εκείνη την εποχή δεν μπορεί να εξηγηθεί, αλλά σίγουρα πρέπει να αποκαλύπτει τη μειωμένη σημασία που είχε στην περιοχή αυτή η στήλη ή η "σημαία" ως τελετουργικό και πολιτικό μνημείο.