Η δυναστική ιστορία του Copán: Βωμός Q

Ο τελευταίος βασιλιάς της ακολουθίας, που ονομάζεται Yax Pasah (για τον οποίο θα μιλήσουμε αμέσως), αντιμετωπίζει μια άλλη μορφή που φοράει "γυαλιά" στα μάτια του, φέρει μια τετράγωνη ασπίδα και έχει ένα μεγάλο πουλί quetzal σκαρφαλωμένο στην κορυφή της κόμμωσης του κεφαλιού του. Τα γυαλιά και η τετράγωνη ασπίδα είναι σαφή χαρακτηριστικά που συνδέονται με τον πολιτισμό του Κεντρικού Μεξικού κατά την Πρώιμη Κλασική περίοδο, ιδίως με την τεράστια αστική περιοχή του Τεοτιχουακάν. Είναι το πρώτο στην ακολουθία των πορτραίτων στο βωμό και αντιπροσωπεύει τον αποκαλούμενο ιδρυτή της δυναστείας, K'inich Yax K'uk'Mo.

Μεταξύ των δύο μορφών υπάρχουν δύο γλυφές που παρέχουν μια ημερομηνία στο ημερολόγιο των Μάγια: 6 Kaban 10 Mol. Αυτή, όπως γνωρίζουμε από άλλες επιγραφές, αντιστοιχεί στις 2 Ιουλίου 763 μ.Χ. και αναγνωρίστηκε πρώτη από την Tatiana Proskouriakoff ως η ημερομηνία έναρξης της Yax Pasah. Στο βωμό Q η ορκωμοσία απεικονίζεται ως μια συνάντηση μεταξύ του Yax Pasah, του σύγχρονου ηγεμόνα, και του μακρινού προκατόχου του, ο οποίος φαίνεται να του παραδίδει το ραβδί του αξιώματος. Πρόκειται για μια ισχυρή δήλωση πολιτικής διαδοχής.

Πρώτα μας λένε για τη συμμετοχή του K'inich Yax K'uk'Mo σε ένα τελετουργικό προσχώρησης που ονομάζεται cha'm k'awil, ή "παίρνοντας το k'awil" (αναφερόμενος σε ένα σημαντικό υπερφυσικό πρόσωπο που ήταν έμβλημα της κυριαρχίας). Τρεις ημέρες αργότερα ο ιδρυτής "φτάνει" σε ένα μέρος που ονομάζεται Oxwitik, πιθανότατα το αρχαίο όνομα του Copán του ίδιου του Κοπάν. Αυτό υποδηλώνει, πρώτα απ' όλα, ότι ο K'inich Yax K'uk' Mo' ανέλαβε τα καθήκοντά του κάπου αλλού και όχι στην ακρόπολη του ίδιου του Copán. Είναι πιθανό να έλαβε μέρος στην τελετή ch'am k'awil στην τοποθεσία που σήμερα αποκαλούμε Quirigua, περίπου δύο ή τρεις ημέρες με τα πόδια μακριά, καθώς το ίδιο γεγονός καταγράφεται στις επιγραφές της εν λόγω τοποθεσίας.

Οι τοποθεσίες αυτές, όπως είδαμε, ήταν πράγματι στενά συνδεδεμένες καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας τους, και ο K'inich Yax K'uk'Mo' μπορεί να ήταν επίσης μια σημαντική μορφή στις πρώτες ημέρες της Quirigua. Όπως και να έχει, φαίνεται πολύ πιθανό ότι αυτός ο πρώιμος κυβερνήτης δεν ήταν ιθαγενής του Κοπάν, αλλά οποιαδήποτε περαιτέρω συμπεράσματα θα ήταν πολύ εικαστικά. Ο βωμός Q συνεχίζει την αφήγησή του με μια αναφορά αφιέρωσης του ίδιου του βωμού κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Yax Pasah. Το μνημείο, ωστόσο, αναφέρεται ότι "ανήκει" στον Yax K'uk'Mo', υποδηλώνοντας ίσως ότι αυτός είναι το κύριο μνημειακό επίκεντρο.

Μια τέτοια ερμηνεία θα είχε νόημα, δεδομένου ότι ο ναός αμέσως πίσω από τον βωμό Q, η Δομή 16, ήταν αρχικά διακοσμημένος με μεξικανικό συμβολισμό όπως αυτός που συνδέεται με το πορτρέτο του στον βωμό. Η ισχυρή μεξικανική σύνδεση με τον ιδρυτή της δυναστείας αποτελούσε επί μακρόν πηγή συζήτησης, αλλά, όπως θα δούμε με τον καιρό, μπορεί τώρα επιτέλους να υπάρξει απάντηση σε αυτό το μυστήριο. Θα επανέλθουμε σε αυτό εν ευθέτω χρόνω.

Ωστόσο, μια χούφτα επιγραφές από τα τέλη του πέμπτου αιώνα τον κατονομάζουν, και μία από αυτές, η λεγόμενη πέτρα σήμανσης "Motmot", μας δίνει το παλαιότερο γνωστό πορτρέτο. Εμφανίζεται εδώ με τη συντροφιά του γιου του, του δεύτερου ηγεμόνα - πρόκειται μάλλον για μεταθανάτια αναπαράσταση. Είναι ενδιαφέρον ότι σε αυτό το πορτρέτο δεν υπάρχει καμία ένδειξη κεντρικής μεξικανικής ενδυμασίας ή συμβολισμού. Έχει την ίδια όψη Μάγια όπως ο γιος του και άλλοι σύγχρονοι ηγεμόνες. Σε μια άλλη επιγραφή, λέγεται ότι γιορτάζει την ημερομηνία λήξης της μεγάλης περιόδου στο ημερολόγιο των Μάγια, 9.0.0.0.0.0, ή 11 Δεκεμβρίου 435 μ.Χ. Όσο λίγα και αν γνωρίζουμε στην πραγματικότητα για τον Yax K'uk'Mo', είμαστε σίγουροι ότι ο γιος του τον διαδέχθηκε στο αξίωμα, μη δίνοντάς μας καμία αμφιβολία ότι ήταν πράγματι ο ιδρυτής μιας πραγματικής δυναστικής γραμμής στην περιοχή.

Αυτό το επίπεδο κυκλικό μνημείο απεικονίζει δύο πλούσια ντυμένες μορφές που αντικρίζουν η μία την άλλη εκατέρωθεν μιας ιερογλυφικής επιγραφής σε δύο στήλες. Σε ορισμένες τομές, αυτή η διάταξη προμηνύει τη νότια πλευρά του βωμού Q. Ορισμένες λεπτομέρειες της γλυπτικής έχουν διαβρωθεί, αλλά παραμένουν αρκετά στοιχεία για να αναγνωριστεί η αριστερή μορφή ως Yax K'uk'Mo'και η δεξιά ως ο γιος του, ο ηγεμόνας 2. Φαίνεται πιθανό ότι το μνημείο αυτό χρονολογείται στη βασιλεία του ηγεμόνα 2, στην πραγματικότητα, και μπορεί να είναι από τα πρώτα δυναστικά μνημεία από την κύρια ακρόπολη. Η επιγραφή είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποκρυπτογραφηθεί, αλλά αναγνωρίσιμα είναι τα γλυφικά ονόματα των δύο ηγεμόνων, μια χρονολογία, καθώς και αναφορά σε ορισμένες τελετουργικές δραστηριότητες. Τα δεμένα κέρατα ενός ελαφιού που αναπαρίσταται από ένα από τα γλυφήματα στην κάτω αριστερή στήλη είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα, καθώς κάτω από την πέτρα-δείκτη βρέθηκαν τα οστά ενός θυσιασμένου ελαφιού, μαζί με ανθρώπινα λείψανα. Μέρος του κειμένου, λοιπόν, μπορεί να αναφέρεται σε ορισμένες συγκεκριμένες τελετουργίες που έλαβαν χώρα κατά την αφιέρωση της ίδιας της πέτρας.

Στα τέλη του πέμπτου και στις αρχές του έκτου αιώνα, φαίνεται να έχουν σκαλιστεί και αφιερωθεί αρκετές επιγραφές, οι οποίες όμως σχεδόν πάντα καταστράφηκαν σε μεταγενέστερες περιόδους και χρησιμοποιήθηκαν ως πέτρες οικοδομής- μόνο τυχαία τις βρίσκουμε, και είναι πάντοτε άσχημα κατακερματισμένες. Παρά τις πενιχρές αυτές καταγραφές, ωστόσο, ο βωμός Q είναι φυσικά απαραίτητος για την παροχή των ονομάτων των ασαφών βασιλέων αυτής της περιόδου, συμπεριλαμβανομένου του γιου του Yax K'uk'Mo. Μόνο μετά από πολλά χρόνια μπορούμε να συνδέσουμε με ασφάλεια το όνομα ενός ηγεμόνα με μια συγκεκριμένη ημερομηνία. Φαίνεται ότι πολλοί από τους ηγεμόνες που ήρθαν στην εξουσία μετά τον Yax K'uk' Mo' κατείχαν το θρόνο για πολύ μικρά χρονικά διαστήματα, και επομένως αρκετοί μπορεί να είχαν μικρή ευκαιρία να παγιώσουν μεγάλη πολιτική δύναμη. Μόνο κατά τη βασιλεία του ηγεμόνα 10, που ίσως ονομάστηκε "Moon Jaguar", αρχίζουμε να βγαίνουμε από το κενό στο ιστορικό αρχείο. Αυτός ο βασιλιάς έχει στο ενεργητικό του μερικά θραύσματα από στήλες και ίσως ήταν υπεύθυνος για την κατασκευή του επιβλητικού κτηρίου "Rosalila" στην κύρια ακρόπολη.

Το όνομά του παρουσιάζεται μερικές φορές από τους μελετητές ως Buts'Chan "φίδι του καπνού", αλλά η αρχική του σημασία ήταν μάλλον περισσότερο "φίδι που τρώει φωτιά". Δύο εξέχουσες στήλες της ακρόπολης και της τοποθεσίας του χωριού φέρουν το όνομά του - οι στήλες 7 και Π - και αυτές ανεγέρθηκαν το 613 και το 623, αντίστοιχα. Φαίνεται πιθανό ότι ο ηγεμόνας 11 ήταν υπεύθυνος για την κατασκευή αρκετών σημαντικών κτιρίων στην ακρόπολη κατά τη διάρκεια της παρατεταμένης βασιλείας του, αν και δεν έχουν ανασκαφεί αρχιτεκτονικές επιγραφές που να έχουν γίνει από αυτόν.

Κατά τις αρχές του έβδομου αιώνα ο κλασικός πολιτισμός των Μάγια άρχισε να ενηλικιώνεται, με μακροχρόνιους και σημαντικούς ηγεμόνες που κυριάρχησαν σε άλλα βασίλεια, μεταξύ των οποίων ο K'inich Hanab Pakal του Palenque και ο Itsamnah Balam I του Yaxchilan. Μαζί αυτοί και άλλοι άρχοντες έδωσαν σχήμα στο πολιτικό τοπίο που θα κυριαρχούσε στην ιστορία των Μάγια για τους επόμενους δύο αιώνες πριν από την κατάρρευση. Στο Copán, ο Smoke Imix φαίνεται ότι εδραίωσε τον πολιτικό έλεγχο και τον ασκούσε σε σημαντική απόσταση από την κοιλάδα του Copán. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της εξουσίας του ήταν η ανέγερση αρκετών ενεπίγραφων μνημείων περιμετρικά της ίδιας της κοιλάδας, στις πλαγιές των βουνών μακριά από τη μόνιμη αρχιτεκτονική. Είναι πιθανό ότι αυτά τα μνημεία είχαν κοσμολογική σημασία που σχετιζόταν με τις παγκόσμιες κατευθύνσεις και πιθανώς προορίζονταν για να μνημονεύουν σημαντικές βασιλικές τελετές που γίνονταν κοντά σε σημαντικά ιερά στην κορυφή του βουνού, τα οποία έχουν εξαφανιστεί από καιρό. Αποκαλύπτουν ωστόσο ότι οι Smoke Imix κατασκεύαζαν μνημεία πέρα από την ακρόπολη του Copán και την άμεση περιοχή της. Μέσα στην ίδια την περιοχή της ακρόπολης, ο Smoke Imix κατασκεύασε αρκετές ακόμα στήλες και βωμούς, και χωρίς αμφιβολία βοήθησε να δοθεί μορφή σε μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής της ακρόπολης όπως την ξέρουμε. Περίπου αυτή την εποχή, επίσης, βρίσκουμε μια επιγραφή που κατονομάζει τον Smoke Imix στην Quirigua, υποδηλώνοντας ίσως ότι το Copán αυτά τα χρόνια ήταν πολιτικά κυρίαρχο έναντι του πολύ μικρότερου γείτονά του. Αυτή η πιθανότητα θα αναδειχθεί ως πολύ σημαντική κατά την εξέταση του επόμενου βασιλιά.

Αυτός ο βασιλιάς είναι ευρύτερα γνωστός με το παρατσούκλι "18 λαγοί", αλλά γνωρίζουμε ότι το πραγματικό του όνομα ήταν Waxaklahun Ubah K'awil, μια αινιγματική φράση που σημαίνει "Δεκαοκτώ είναι τα σώματα (;) του K'awil" (ο K'awil είναι ένας από τους κύριους θεούς των Μάγια που συνδέονται με τη θεϊκή ηγεσία). Ο ηγεμόνας 13 -μια πιο βολική ονομασία για τους σκοπούς μας- ακολούθησε σε μεγάλο βαθμό τη γραμμή των δύο άμεσων προκατόχων του, έχοντας μια σχετικά μακρά και παραγωγική βασιλεία. Θα μπορούσε να ειπωθεί, στην πραγματικότητα, ότι αυτοί οι τρεις άρχοντες, οι άρχοντες 11, 12 και 13, ήταν υπεύθυνοι για το απόγειο της πολιτικής επιρροής και της πολιτιστικής ζωής του Κοπάν. Η συμβολή του ηγεμόνα 13 σε αυτό μπορεί να ήταν περισσότερο στον τελευταίο τομέα, διότι έχουμε ελάχιστες ενδείξεις ότι ασχολήθηκε όπως ο πατέρας του με την κυριαρχία σε άλλες τοποθεσίες. Αντίθετα, οι επιγραφές του ηγεμόνα 13 έχουν μάλλον εσωστρεφή χαρακτήρα, καθώς είναι γενικά απλές και σύντομες δηλώσεις σχετικά με τελετουργικές αφιερώσεις λίθων και κτιρίων. Πράγματι, γνωρίζουμε ελάχιστα γι' αυτόν τον σημαντικό βασιλιά, απλώς και μόνο επειδή τα κείμενά του λένε τόσο λίγα πράγματα ιστορικής αξίας.

Αυτός ο ναός θεωρήθηκε ως το πρότυπο του αρχέγονου βουνού (wits) της κοσμολογίας των Μάγια, που εκτοξεύει τον αραβόσιτο. Σήμερα τα περισσότερα από τα διακοσμητικά γλυπτά του βρίσκονται σε συγκεχυμένους σωρούς, αλλά αρκετά παραμένουν στη δομή ώστε να είναι ασφαλής η ταυτοποίησή τους. Μεγάλες μάσκες του κινούμενου πνεύματος του βουνού κοσμούσαν κάθε γωνία, και αρκετές μεγάλες μορφές του καλαμποκιού των Μάγια ανασκάφηκαν από τα ερείπια εδώ πριν από την αλλαγή του αιώνα. Μέσα στον ορεινό ναό υπήρχε ένας εσωτερικός θάλαμος, η πόρτα του οποίου ήταν η ίδια σκαλισμένη με μια εικόνα του νυχτερινού ουρανού των Μάγια, με τον Γαλαξία να απεικονίζεται ως ένα τοξωτό "φίδι των νεφών". Το σκαλοπάτι αυτής της πόρτας έφερε ένα ιερογλυφικό κείμενο -που σήμερα έχει χαθεί- το οποίο είναι ένα από τα πιο εκπληκτικά που μας έχουν περιέλθει από όλες τις τοποθεσίες των Μάγια. Οι ιδιαίτερες ιδιότητές του δεν προέρχονται από το τι λέει, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο δηλώνει το θέμα του. Αρχίζει με την πρόταση: "Την ημέρα 5 Lamat είναι η ολοκλήρωση του k'atun μου (στο γραφείο)". Ένα k'atun είναι μια περίοδος περίπου είκοσι ετών στο ημερολόγιο των Μάγια, και η ημέρα πέντε Lamat μας λέει ότι πρόκειται για την εικοστή επέτειο της ανόδου του ηγεμόνα 13 στο θρόνο. Η ημερομηνία του κτιρίου καθορίζεται έτσι σαφώς ότι κατασκευάστηκε στις ή γύρω στις 27 Μαρτίου 715 μ.Χ. Αλλά προσέξτε εδώ τη χρήση της φωνής σε πρώτο πρόσωπο, "το πρώτο μου k'atun". Αυτά είναι τα προφορικά λόγια του ίδιου του ηγεμόνα 13 και αποτελούν το μοναδικό γνωστό παράδειγμα παράθεσης ενός αρχαίου βασιλιά των Μάγια.

Γνωρίζουμε ελάχιστα για αυτό το μεγάλο ιστορικό επεισόδιο, εκτός από το ότι καταγράφεται σε περίοπτη θέση στα κείμενα της Κιριγκούα ως "τσεκούρωμα" του ηγεμόνα 13. Αιχμαλωτίστηκε στη μάχη; Απήχθη ενώ επισκεπτόταν την τοποθεσία των υποτελών του; Θυσιάστηκε, ακόμη και σε κάποια εθελοντική τελετουργία που δεν καταλαβαίνουμε; Αυτά τα ερωτήματα μάλλον δεν θα απαντηθούν ποτέ με μεγάλη ικανοποίηση. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι πριν από αυτή την εποχή η Quirigua δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντική τοποθεσία. Ο ηγεμόνας Cauac Sky είχε ανέβει στο θρόνο του μικρού βασιλείου του πολλά χρόνια πριν από αυτή την ημερομηνία, στις 2 Ιανουαρίου 725, αλλά δεν είχε ανεγείρει κανένα μνημείο μέχρι την ήττα του αντιπάλου του Copán. Σε αυτό το σημείο, η Quirigua φαίνεται να αυξάνεται σε πολιτική και τελετουργική σημασία με απίστευτα γρήγορο ρυθμό, καθώς το Copán, αμέσως μετά την ήττα, δεν εμφανίζει κανένα ενεπίγραφο μνημείο για σχεδόν είκοσι χρόνια. Ένας ηγεμόνας του Copán, ο ηγεμόνας 14 ή "Smoke Monkey", βασίλευσε για εννέα μόλις χρόνια αυτή την εποχή, αλλά δεν είναι γνωστό τίποτα γι' αυτόν- όλες οι αναφορές σε αυτόν προέρχονται από μεταγενέστερους βασιλείς. Προφανώς, σημειώθηκε μια σημαντική αλλαγή στην ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή των νοτιοανατολικών Μάγια, με τη μία τοποθεσία να αναλαμβάνει μεγάλο μέρος της δύναμης της άλλης. Θα ευχόμασταν μόνο να υπήρχαν περισσότερες επιγραφές στην Quirigua που να εξηγούσαν λεπτομερώς την κατάσταση. Η μόνη ματιά που έχουμε προέρχεται από τους γραφείς του Κοπάν πολλά χρόνια αργότερα, όταν σημειώνουν, προφανώς με κάποια τύψη, ότι κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών μετά τον θάνατο του ηγεμόνα 13 δεν υπήρχαν "ούτε βωμοί, ούτε πυραμίδες, ούτε τόποι", μια προφανής αναφορά στην αδυναμία του Κοπάν να συνεχίσει τη μνημειακή του παράδοση.

Ανέλαβε το θρόνο στις 18 Φεβρουαρίου 749, αλλά δεν έστησε κανένα μνημείο παρά μόνο οκτώ χρόνια αργότερα, ίσως μόλις κατάφερε να ανεξαρτητοποιηθεί από τον έλεγχο του Quirigua. Από αυτό το σημείο και μετά, το Κοπάν επιστρέφει στην αυτονομία του, όπως φαίνεται, με μεγάλης κλίμακας οικοδομικές δραστηριότητες και κατασκευή μνημείων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η ενίσχυση από τον Smoke Shell της Ιερογλυφικής Σκάλας στον Ναό 26, που είχε ξεκινήσει ο άτυχος προκάτοχός του. Ο Κυβερνήτης 15 πρόσθεσε μια σειρά από ενεπίγραφες σκάλες και κατασκεύασε από πάνω το ναό, γεμάτο με μεξικανικούς θρησκευτικούς και μιλιταριστικούς συμβολισμούς. Όταν εξετάζεται στο σύνολό του, ο Ναός 26 φαίνεται να παραπέμπει στο Μεξικό ως κάτι αποφασιστικά "ξένο" ή "άλλο", διότι φαίνεται να υπάρχει μια συνειδητή αίσθηση εκ μέρους των Μάγια ότι αυτές οι εικόνες και οι θεοί, όπως ο Tlaloc, δεν ήταν "Μάγια". Αυτό το βλέπουμε πιο καθαρά σε μια άλλη επιγραφή από αυτόν τον ναό, που κάποτε κοσμούσε το εσωτερικό της ανωδομής. Ανακατασκευασμένη τώρα από την Barbara Fash και εμένα, διαπιστώνουμε ότι αυτή η επιγραφή αποτελούνταν στην πραγματικότητα από δύο ταυτόχρονα και παράλληλα κείμενα, το ένα συντεθειμένο στην τυπική μορφή των Μάγια, το άλλο σε "μεξικάνικο" ή τεοτιχουακικό ύφος. Το άλλο κείμενο εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό σε γραφή Μάγια, αλλά με αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί διαφορετική "γραμματοσειρά" που παραπέμπει σε έναν άλλο πολιτισμό, και ίσως ακόμη και σε μια άλλη εποχή. Σε αυτό το σημείο της μεσοαμερικανικής ιστορίας, το Τεοτιχουακάν είχε καταρρεύσει, αλλά προφανώς το θυμόντουσαν και το γιόρταζαν για ένα χρόνο μετά. Το κείμενο στο ναό του Κοπάν μπορεί ακόμη και να θυμίζει κατά κάποιο τρόπο την "παλιά χώρα", προσδίδοντας στη δομή μια παλιά και εκλεπτυσμένη αίσθηση. Όταν καταλαβαίνουμε ότι η Ιερογλυφική Σκάλα σε αυτόν τον ναό ήταν κυρίως μια δυναστική καταγραφή των βασιλέων του Κοπάν -ένα είδος κειμενικής εκδοχής αυτού που βλέπουμε στον Βωμό Q- αυτό μπορεί να μην μας εκπλήσσει ιδιαίτερα. Θυμηθείτε ότι ο ιδρυτής της δυναστείας, ο K'inich Yax K'uk' Mo', μπορεί να ήταν ξένος με μεξικανικές διασυνδέσεις. Ο Ναός 26, όπως και ο Ναός 16 (η δομή πίσω από τον Βωμό Q), υπενθύμιζε συνειδητά αυτή την ιστορική προέλευση της δυναστικής γραμμής του Κοπάν ως μεξικανική. Το αν αυτό αντανακλούσε την ιστορική πραγματικότητα ή όχι είναι, και πάλι, αδύνατο να επαληθευτεί, αλλά είναι αλήθεια ότι η πολιτιστική επαφή μεταξύ του Κοπάν και του Τεοτιχουακάν ήταν πολύ ισχυρότερη πριν από το 600 από ό,τι ήταν στα μεταγενέστερα χρόνια, όταν χτίστηκαν αυτοί οι ναοί. Είναι ενδιαφέρον ότι πολλοί πολιτικοί θεσμοί σε ολόκληρη τη Μεσοαμερική κατά την εποχή της ισπανικής κατάκτησης εντόπιζαν την ημι-μυθική προέλευσή τους στο Tollan, τον τόπο "Beisde the Reeds". Αυτό μπορεί κάλλιστα να ήταν το ίδιο το Τεοτιχουακάν, δεδομένου ότι ένας "τόπος με καλάμια" αναφέρεται μερικές φορές στις πηγές των Μάγια σε άμεση σχέση με την εικονογραφία του Τεοτιχουακάν. Φαίνεται ότι η εστίαση του Κυβερνήτη 15 στον Ναό 26 και η επίκληση μιας πολιτικής προέλευσης που έχει τις ρίζες της στο Μεξικό, προσπαθούσε να επαναβεβαιώσει τον πολιτικό ρόλο του Κοπάν μετά από δύσκολους καιρούς. Τουλάχιστον η εικονογραφία αυτών των ναών θα πρέπει να εξεταστεί σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο. Ο κυβερνήτης 15, μερικές φορές γνωστός ως "Smoke Shell", αναζωογόνησε τις τύχες του Copán.

Σε αυτό το σημείο έχουμε ολοκληρώσει τον κύκλο μας γύρω από τον βωμό Q, στο σημείο όπου ο νέος βασιλιάς παίρνει το ραβδί του αξιώματος από τον "μεξικανό" πρόγονό του. Ο Yax Pasah, ως ο πιο πρόσφατος γνωστός βασιλιάς, άφησε αναρίθμητα μνημεία και επιγραφές στην ακρόπολη, από μεγάλους βωμούς και αρχιτεκτονικές επιγραφές μέχρι μικρότερα κείμενα σε πέτρινα θυμιατήρια. Ακόμη και με αυτή τη μεγάλη ομάδα κειμένων στη διάθεσή μας, ο Yax Pasah παραμένει μια εκπληκτικά ενιγματική μορφή. Από πολλές απόψεις αποκλίνει από την παράδοση του Κοπάν για την ανέγερση στηλών, και υπάρχουν κάποιες ενδείξεις από τη γλυφή του ονόματός του και την καταγωγή του ότι ήταν ξένης καταγωγής. Ήταν υπεύθυνος για την κατασκευή του ναού 16, που εορτάζει τον πολιτικό του προκάτοχο Yax K'uk'Mo', και του ναού 11, μιας ογκώδους κατασκευής που μπορεί να ήταν ένα πέτρινο μοντέλο του σύμπαντος των Μάγια. Ανέθεσε επίσης την κατασκευή πολλών άλλων μικρών ναών στην ακρόπολη. Η τελευταία ημερομηνία στο Κοπάν που σχετίζεται με τον Yax Pasah είναι η 24η Ιουλίου 805 μ.Χ., μετά την οποία τα αρχεία σιωπούν.

Βλέπουμε όμως ένα ενδιαφέρον μοτίβο στα χρόνια που οδηγούν στην καταστροφή του βασιλείου. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας των ηγεμόνων 15 και 16, ιδιαίτερα, παρατηρείται μια αυξημένη προβολή των λεγόμενων "δευτερευόντων" προσώπων στην πολιτική σκηνή του Κοπάν - υποδιοικητές, αξιωματούχοι της βασιλικής αυλής. Πολλές από αυτές τις μη βασιλικές ελίτ εμφανίζονται σε επιγραφές που τοποθετήθηκαν σε ή κοντά σε κτίρια μακριά από την κύρια ακρόπολη, σε "προαστιακές" τοποθεσίες. Πολλά από αυτά τα μικρότερα αρχιτεκτονικά σύνολα, όπως αυτό στο Las Sepulaturas, ήταν σαφώς κατοικημένα από σημαντικά πρόσωπα με στενούς δεσμούς με τη βασιλική οικογένεια. Αρκετοί από αυτούς τους ανθρώπους κατονομάζονται ως θυγατρικές συγκεκριμένων βασιλέων, όπως ο Yax Pasah. Αυτό που είναι ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι το γεγονός ότι αυτοί οι δευτερεύοντες ευγενείς δεν αναφέρονται ποτέ στις πρωτοκλασικές αναφορές του Κοπάν. Φαίνεται ότι η ανάδειξή τους ως ισχυρών αρχόντων με το δικό τους δικαίωμα μπορεί να ήταν σύμπτωμα κάποιων μεγάλων, πιο συστημικών προβλημάτων στην κοινωνία του Κοπάν εκείνη την εποχή, καθώς η κεντρική εξουσία του βασιλιά μειωνόταν. Θα πρέπει να ελέγξουμε αυτή την ιδέα με βάση περαιτέρω επιγραφικά και ανασκαφικά δεδομένα.